Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Hapishanedeki hiyerarşik şiddet devlete sorumluluk yükler.
• Tutuklular arası ayrımcılık ve aşağılama kesinlikle yasaktır.
• Zorla çalıştırma psikolojik baskı ve tehdidi kapsar.
• Devletin mahkumları koruma pozitif yükümlülüğü bulunur.
• Sistematik ihlaller için genel tedbirler derhal alınmalıdır.

Bu karar, cezaevlerindeki gayriresmi hiyerarşik yapıların ve mahkumlara yönelik ayrımcı muamelelerin önlenmesi konusunda devletin pozitif yükümlülüklerinin altını çizen son derece kritik bir Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadıdır. Karar hukuken, cezaevi yönetimlerinin mahkumlar arasında oluşan alt-üst ilişkilerine, özellikle de "parya" veya "dokunulmazlar" olarak adlandırılan alt sınıflara yönelik aşağılayıcı muamelelere göz yummasının, doğrudan doğruya devletin işkence ve kötü muamele yasağını ihlal etmesi anlamına geldiğini vurgulamaktadır. Sadece fiziksel şiddet değil, dışlama, temizlik gibi istenmeyen işlerin zorla yaptırılması ve temel imkanlardan mahrum bırakılma da ayrımcılık yasağı ve zorla çalıştırma yasağı kapsamında değerlendirilmiştir. Bu durum, idarenin mahkumları kendi hallerine bırakamayacağını net biçimde göstermektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça geniştir; zira karar, Moldova özelinde cezaevlerindeki kast sisteminin yapısal bir sorun olduğunu tespit etmiş ve devletin bu sistematik sorunu bütünüyle çözmek için acil genel tedbirler almasını zorunlu kılmıştır. Bu yaklaşım, yalnızca ilgili ülkedeki ceza infaz sisteminin değil, aynı zamanda benzer gayriresmi hiyerarşilerin var olabileceği diğer taraf devletlerin cezaevlerinin de insan hakları standartlarına uygun hale getirilmesi için güçlü ve emredici bir yasal zemin sunmaktadır. Uygulamadaki önemi, mahkumların kendi aralarındaki şiddet, sömürü ve tahakküm dinamiklerine idarenin pasif kalarak müdahale etmemesinin, sözleşme ihlali doğurduğunun şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya konmasıdır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Vasile Petrov, Moldova Cumhuriyeti'nde adam öldürme suçundan uzun süreli hapis cezasını çekerken, hapishanedeki diğer mahkumlar tarafından oluşturulan ve katı kurallara bağlanan gayriresmi hiyerarşide en alt sınıf olan "parya" (dokunulmazlar, aşağılananlar) kastına düşürülmüştür. Başvurucu, bu statüsü nedeniyle diğer mahkumlar tarafından dışlandığını, düzenli olarak aşağılandığını, hapishanedeki temel kaynaklara ve imkanlara erişiminin engellendiğini, ayrıca tuvalet temizliği gibi istenmeyen işlerde sürekli olarak zorla çalıştırıldığını belirterek Moldova Devleti'ne karşı dava açmıştır. Başvurucu, idarenin bu duruma bilerek göz yumduğunu ve gerekli güvenlik tedbirlerini almadığını iddia ederek, yaşadığı ayrımcılığın, insanlık dışı ve aşağılayıcı muamelenin ve zorla çalıştırılmanın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ihlali olduğunu öne sürmüş, bu sistematik hak ihlallerinin tespit edilerek giderilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.3 (işkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.4 (kölelik ve zorla çalıştırma yasağı) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.14 (ayrımcılık yasağı) hükümlerini temel alarak kapsamlı bir değerlendirme yapmıştır. Ayrıca sistematik ihlallerin önlenmesi için Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.46 (kararların bağlayıcılığı ve infazı) kuralları da işletilmiştir.

Mahkeme içtihatlarına göre, AİHS m.3 demokratik toplumların en temel değerlerinden birini güvence altına alır ve hiçbir istisnaya veya esnekliğe yer vermez. Devletin, özgürlüğünden yoksun bırakılmış mahkumları yalnızca kendi kamu görevlilerinin eylemlerine karşı değil, aynı zamanda diğer mahkumların şiddet, baskı ve aşağılayıcı muamelelerine karşı da koruma yönünde kesin bir pozitif yükümlülüğü bulunmaktadır. Özel kişilerden kaynaklanan şiddeti ve ayrımcılığı önleme görevi, AİHS m.14 ile bağlantılı olarak ele alındığında çok daha kritik bir boyut kazanmaktadır. İdarenin bu tür ihlallere karşı hareketsiz kalması, ayrımcılığa açıkça müsamaha gösterilmesi anlamına gelir ve hukukun eşit koruması ilkesini temelinden zedeler.

Zorla çalıştırma yasağı bağlamında, AİHS m.4 altındaki "zorla veya zorunlu çalıştırma" kavramı, kişinin kendi rızası dışında ve bir ceza tehdidi altında yerine getirdiği işleri kapsar. Mahkeme, ceza kavramının geniş yorumlanması gerektiğini, fiziksel şiddet dışında psikolojik baskı, dışlanma veya idareye ihbar tehdidi gibi durumların da bu kapsama girdiğini belirtmiştir. Normal şartlarda olağan kabul edilebilecek bir işin, ayrımcı bir saikle belirli bir gruba veya kişiye zorla yaptırılması, zorunlu çalıştırma kavramının sınırları içine girmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucunun hapishane hiyerarşisinde "parya" olarak adlandırılan alt sınıfa dahil edilmesi nedeniyle maruz kaldığı dışlanma, aşağılanma ve zorla çalıştırılma iddialarını derinlemesine incelemiştir. Mahkeme, uluslararası kuruluşların raporlarına ve Avrupa İşkenceyi Önleme Komitesi bulgularına dayanarak, Moldova hapishanelerinde geçmişten gelen ve halen varlığını sürdüren köklü bir gayriresmi kast sisteminin bulunduğunu ve hapishane yönetimlerinin bu durumdan tamamen haberdar olduğunu tespit etmiştir.

Mahkeme, başvurucunun diğer mahkumlar tarafından zorla pis ve onur kırıcı işlerde çalıştırıldığını, hapishane kaynaklarına ve ortak alanlara erişiminin sistematik olarak engellendiğini, idarenin ise bu duruma hiçbir şekilde müdahale etmeyerek pasif kaldığını vurgulamıştır. Yetkililerin, başvurucunun içinde bulunduğu savunmasız ve tehlikeli durumu bilmelerine rağmen onu korumak için yeterli, zamanında ve uygun hiçbir tedbir almadıkları açıkça belirlenmiştir. Mahkeme bu eylemsizliği, yalnızca bir koruma eksikliği değil, aynı zamanda mahkumlar arasındaki ayrımcı ve aşağılayıcı muameleye devlet yetkililerince resmi bir göz yumma ve onay verme olarak değerlendirmiştir.

Bunun yanı sıra Mahkeme, başvurucunun rızası dışında ve fiziksel veya psikolojik şiddet tehdidi altında cezaevi temizliği gibi işleri sürekli yapmaya zorlanmasının AİHS m.4 kapsamındaki zorla çalıştırma yasağını ağır biçimde ihlal ettiğini belirtmiştir. Temizlik gibi normal sayılabilecek işlerin, gayriresmi hiyerarşi kuralları gereği sadece belirli bir kasta ayrımcı ve onur kırıcı bir şekilde dayatılmasının bu işleri zorla çalıştırma statüsüne soktuğu ifade edilmiştir. İdarenin bu sömürü düzenini engellememesi, devletin pozitif yükümlülüklerini hiçe sayması anlamına gelmiştir. Mahkeme aynı zamanda, bu yapısal sorunun çözümü için Moldova'nın sistematik gayriresmi hiyerarşileri ortadan kaldıracak genel tedbirler alması gerektiğine hükmetmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun ayrımcılık yasağıyla bağlantılı olarak insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı ile zorla çalıştırma yasağının ihlal edildiği gerekçesiyle başvuruyu kabul etmiştir.