Anayasa Mahkemesi O.O. ve Diğerleri Kararı 2021/64808 B.

Bu karar, ceza yargılamaları neticesinde beraat eden veya haklarında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilen kişilerin maruz kaldığı haksız gözaltı ve tutuklama tedbirlerine ilişkin açılan tazminat davaları açısından büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, beraatle sonuçlanan dosyalarda idarece ödenen tazminatların sembolik düzeyde veya yetersiz kalmasının, anayasal güvence altındaki kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ağır bir ihlali anlamına geleceğini net bir şekilde ortaya koymuştur. Derece mahkemelerinin tazminat miktarını belirleme konusunda takdir yetkisi bulunsa da, bu yetkinin keyfi bir şekilde ve hakkın özünü zedeleyecek kadar düşük tazminat bedelleriyle kullanılamayacağı kesin bir dille vurgulanmıştır.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu içtihat haksız tutuklama ve gözaltı mağdurları için çok güçlü bir hukuki standart oluşturmaktadır. Karar, özellikle ağır ceza mahkemelerinin manevi tazminat miktarlarını belirlerken Anayasa Mahkemesinin standartlarına, geçmiş içtihatlarına ve güncel ekonomik gerçekliklere uygun, tatmin edici rakamlara hükmetmesi gerektiği prensibini sabitlemektedir. Uygulamada sıkça karşılaşılan ve haksız yere hürriyetinden mahrum bırakılan bireylere bağlanan cüzi manevi tazminat kararlarının, doğrudan bir hak ihlali ve yeniden yargılama sebebi sayılacağı bu kararla bir kez daha tescil edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olayda, farklı ceza soruşturmaları ve kovuşturmaları kapsamında haklarında gözaltı veya tutuklama gibi koruma tedbirleri uygulanan bir grup vatandaş bulunmaktadır. Bu kişiler, ilgili yargılamalar sonucunda beraat etmiş veya haklarında kovuşturmaya yer olmadığına dair (takipsizlik) kararlar verilmiştir. Haksız yere özgürlüklerinden mahrum bırakıldıkları kesinleşen vatandaşlar, devletten maddi ve manevi zararlarını talep etmek amacıyla ağır ceza mahkemelerinde tazminat davaları açmıştır. Ancak mahkemeler tarafından kendilerine ödenmesine hükmedilen tazminat miktarları son derece düşük ve yetersiz kalmıştır. Başvurucular, haksız yere cezaevinde ve nezarethanede kaldıkları süreler için kendilerine layık görülen düşük manevi tazminat tutarlarının yaşadıkları haksızlığı gidermekten çok uzak olduğunu, bu durumun kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını zedelediğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, haksız koruma tedbirleri neticesinde doğan zararların tazmini hususunda temel anayasal ve yasal düzenlemeleri mercek altına almıştır. Uyuşmazlığın çözümünde en temel hukuki dayanak, kişinin keyfi olarak hürriyetinden yoksun bırakılamayacağını ve şartları oluşmadan uygulanan tutuklama tedbirlerinin devlet tarafından tazmin edilmesini düzenleyen Anayasa'nın 19. maddesidir.

Bununla birlikte, usul hukukumuzda bu tazminatın koşullarını ve sınırlarını çizen 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 hükmü kritik bir işleve sahiptir. Kanunun ilgili maddesi gereğince, kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilenler ile haklarında sonradan kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kimseler, uğradıkları maddi ve manevi her türlü zararı devletten isteyebilirler.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, beraat veya takipsizlik kararı ile sonuçlanan yargılamalarda 5271 sayılı Kanun m.141 kapsamında açılan davalarda gözaltı ve tutuklamanın hukuka aykırılığı yasa gereği peşinen kabul edilmektedir. Ağır ceza mahkemelerinin tazminat miktarını belirlerken takdir hakkı bulunmakla birlikte, bu takdir yetkisi tamamen sınırsız değildir. Hükmedilecek tazminat, kişinin sosyal ve ekonomik durumu, üzerine atılı suçun niteliği, hürriyetten yoksun kalma süresi ve ihlalin yarattığı tahribat gibi kriterler gözetilerek adil bir şekilde hesaplanmalıdır. Sembolik düzeyde kalan bir tazminat ihlali gidermekte yetersiz kalacak ve mahkemelerin belirlediği miktarların Anayasa Mahkemesinin emsal kararlarında öngördüğü asgari tutarlardan kayda değer ölçüde düşük olmaması temel bir kural olarak uygulanacaktır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucular lehine hükmedilen tazminat miktarlarının ilgili anayasal ilkeler ışığında yeterliliğini değerlendirmiştir. Ağır ceza mahkemeleri, haksız yere uygulanan koruma tedbirleri sonrasında açılan davalarda maddi tazminat taleplerinin bir kısmını reddetmiş veya belgelere göre kanıtlanan tutarları aynen belirlemiştir; bu kararların maddi tazminat yönünden bariz bir takdir hatası ya da keyfilik içermediğine ve orantısız olmadığına karar verilmiştir.

Ancak manevi tazminat boyutunda inceleme derinleştirildiğinde farklı bir sonuca ulaşılmıştır. Anayasa Mahkemesi, başvuruculara takdir edilen manevi tazminat miktarlarını tek tek incelediğinde, söz konusu tutarların Anayasa Mahkemesinin benzer nitelikteki olaylarda hükmettiği veya hükmedebileceği standart manevi tazminat miktarlarına göre ciddi şekilde düşük kaldığını saptamıştır. Her ne kadar derece mahkemelerinin Anayasa Mahkemesi ile birebir aynı miktarlara hükmetme gibi mutlak bir zorunluluğu bulunmasa da, tespit edilen düşük bedellerin haksız özgürlük kısıtlamasının bireylerin ruh dünyasında yarattığı sarsıntıyı ve mağduriyeti telafi etmekten son derece uzak olduğu görülmüştür. Yüksek Mahkeme, ağır ceza mahkemelerince takdir edilen bu tutarların, tazminat hakkının özünü zayıflatacak kadar yetersiz seviyede kaldığını vurgulamıştır.

Öte yandan, başvurucuların bir kısmı tarafından ileri sürülen makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiaları da incelenmiş, ancak yeni yürürlüğe giren yasal düzenlemeler uyarınca, Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun henüz tüketilmemiş olması nedeniyle bu talepler usulden reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, haksız tutuklama ve gözaltı tedbirleri neticesinde hükmedilen manevi tazminatların yetersizliği sebebiyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere başvuruyu kabul etmiştir.