Anayasa Mahkemesi Fatih Erdoğan Kararı 2021/60319 B.

Bu karar hukuken, haksız yere gözaltına alınan veya tutuklanan bireylerin sonradan beraat etmeleri hâlinde devletten talep ettikleri tazminatların sembolik düzeyde kalamayacağını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, bireylerin özgürlüklerinden mahrum bırakıldıkları süre zarfında çektikleri acı, ızdırap ve sosyal kayıpların gerçekçi bir maddi karşılıkla telafi edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Eğer yerel mahkemeler tarafından hükmedilen tazminat miktarı, Anayasa Mahkemesinin benzer ihlaller için belirlediği standartların çok altında kalırsa, bu durum doğrudan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, tazminat hakkının sadece kâğıt üzerinde bir hak olmadığı, uygulamada da mağduriyeti giderecek somut bir etkiye sahip olması gerektiği hukuken tescillenmiştir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece büyüktür. Ağır ceza mahkemeleri, beraat kararı sonrası açılan tazminat davalarında artık daha hassas ve standartlara uygun değerlendirmeler yapmak zorundadır. Uygulamada, haksız tutuklamalar nedeniyle açılan davalarda hükmedilecek manevi tazminatların Anayasa Mahkemesi içtihatlarıyla uyumlu bir seviyede belirlenmesi zorunluluğu doğmuştur. Bu durum, özgürlüğü haksız yere kısıtlanan vatandaşların hak arama süreçlerinde daha tatmin edici sonuçlar almalarının önünü açmaktadır. Ayrıca, devletin haksız tutuklamalar konusundaki mali sorumluluğunu artırarak yargı organlarının tutuklama tedbirine başvururken daha dikkatli ve özenli davranmalarını teşvik edici bir işlev de görecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Bu uyuşmazlık, bir vatandaşın haksız yere gözaltına alınıp tutuklanması ve sonrasında beraat etmesinin ardından devletten talep ettiği tazminatın son derece yetersiz bulunması üzerine ortaya çıkmıştır. Başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma şüphesiyle gözaltına alınmış, tutuklanmış ve daha sonra yargılandığı davada İstinaf Mahkemesi tarafından delil yetersizliğinden beraat ettirilmiştir. Beraat kararının kesinleşmesi üzerine başvurucu, haksız yere özgürlüğünden mahrum bırakıldığı günlerin telafisi için ağır ceza mahkemesinde maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Yerel mahkeme, başvurucuya haksız gözaltı ve tutukluluk süreci için yirmi bin Türk Lirası manevi tazminat ödenmesine karar vermiştir. Başvurucu, haksız tutukluluğun hayatında yarattığı derin etki ve toplumda uyandırdığı infial göz önüne alındığında hükmedilen tazminat miktarının çok düşük olduğunu ve mağduriyetini gidermekten uzak olduğunu belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.19 kapsamında düzenlenen kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına dayanmıştır. Anayasa'nın bu maddesinin dokuzuncu fıkrası, haksız yere özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilerin uğradıkları zararların tazminat hukukunun genel prensiplerine göre devlet tarafından ödeneceğini açıkça hüküm altına almaktadır.

Hukuki sürecin temelini oluşturan yasal düzenleme ise 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141'dir. Bu maddenin birinci fıkrasının (e) bendi uyarınca, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişiler, maddi ve manevi her türlü zararlarının tazminini devletten isteyebilirler. Beraat kararının kesinleşmesiyle birlikte tutuklamanın hukuka aykırı hâle geldiği yasa gereği kabul edilmektedir.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği durumlarda devletin ödemekle yükümlü olduğu tazminat, meydana gelen ihlalle orantısız olacak kadar önemsiz bir miktar olamaz. Tazminat davasına bakan mahkemelerin takdir yetkisi bulunmakla birlikte, hükmedilen miktar Anayasa Mahkemesinin benzer davalarda verdiği tazminat miktarına göre kayda değer ölçüde düşük kalmamalıdır. Mahkemeler tazminat belirlerken kişinin sosyal ve ekonomik durumunu, mesleki ve toplumsal konumunu, üzerine atılı suçun niteliğini, tutuklama tedbirinin süresini ve birey üzerinde bıraktığı olumsuz etkileri dikkate almak zorundadır. Aksi takdirde, verilen tazminat, hakkın özünü zedeler boyuta inerek Anayasal güvenceleri işlevsiz bırakma riski taşımaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken öncelikle başvurucunun tutuklanmasının kanuni dayanağı olup olmadığını ve sürecin nasıl geliştiğini değerlendirmiştir. Başvurucunun 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında silahlı terör örgütü üyeliği şüphesiyle tutuklandığı, ancak sonrasında beraat ettiği ve tazminat davası açtığı tespit edilmiştir. Yüksek Mahkeme, beraat karar sonrası açılan tazminat davasında başvurucuya ödenmesine hükmedilen yirmi bin Türk Lirası tutarındaki manevi tazminatın yeterliliğini mercek altına almıştır.

Yapılan incelemede, ağır ceza mahkemesinin karar tarihi itibarıyla Anayasa Mahkemesinin benzer durumlarda haksız tutuklama ve gözaltı tedbirleri için hükmettiği asgari, ortalama ve azami manevi tazminat miktarları detaylıca karşılaştırılmıştır. Karar tarihi olan 2019 yılı için Anayasa Mahkemesinin tutuklamanın hukukiliği iddialarında ortalama olarak yetmiş dokuz bin iki yüz Türk Lirası dolaylarında tazminata hükmettiği görülmüştür. İlk derece mahkemesinin başvurucu lehine takdir ettiği yirmi bin Türk Lirası tutarındaki manevi tazminatın ise bu standartlara göre oldukça düşük kaldığı ve mağduriyeti telafi etmekten son derece uzak olduğu belirlenmiştir. Mahkeme, ödenen bu düşük tutarın tazminat hakkının özünü zayıflatacak ve anayasal güvenceyi anlamsız kılacak nitelikte olduğu sonucuna ulaşmıştır.

Öte yandan, başvurucunun makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine yönelik şikayeti incelendiğinde, yürürlükteki yasal düzenlemeler uyarınca öncelikle Tazminat Komisyonuna başvurulması gerektiği vurgulanmıştır. Bu başvuru yolu tüketilmeden doğrudan bireysel başvuru yapılmasının mümkün olmadığı gerekçesiyle bu iddia kabul edilemez bulunmuştur. Anayasa Mahkemesi, haksız özgürlük kısıtlamalarına karşı verilen tazminatların sembolik olmaması ve tatmin edici düzeyde bulunması gerektiğinin altını bir kez daha önemle çizmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, haksız gözaltı ve tutuklama tedbirleri dolayısıyla hükmedilen manevi tazminatın yetersiz olması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.