Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Haksız gözaltı için tazminat makul olmalıdır.
• Aşırı düşük tazminat hakkın özünü zedeler.
• Kesin kararlarda bireysel başvuru süresi hemen başlar.
• Kanun yoluna başvurmak kesinleşen süreyi durdurmaz.

Anayasa Mahkemesinin bu kararı, haksız yakalama ve gözaltı koruma tedbirlerine maruz kalan kişilerin açtığı maddi ve manevi tazminat davalarında hükmedilecek bedelin niteliğine ilişkin çok önemli bir anayasal kriter belirlemektedir. Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ihlal edilen bireylere sembolik veya aşırı düşük düzeyde tazminat ödenmesi, ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmamakta ve Anayasa ile güvence altına alınan telafi mekanizmasını tamamen işlevsiz hâle getirmektedir. Mahkeme, hükmedilen tutarın enflasyon, güncel ekonomik koşullar ve benzer davalardaki asgari tazminat miktarlarıyla uyumlu olması gerektiğini açıkça vurgulamıştır.

Bu karar, haksız gözaltı veya tutuklama sonrasında beraat eden ya da hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilen kişilerin tazminat davalarına bakmakla görevli Ağır Ceza Mahkemeleri için doğrudan bağlayıcı ve emsal bir nitelik taşımaktadır. Uygulamada sıkça rastlanan ve yalnızca şeklî bir tatmin aracı olarak kullanılan çok düşük miktarlı manevi tazminat hükümlerinin Anayasa ihlaline yol açacağı kesinleşmiştir. Ayrıca karar, miktar itibarıyla kesinleşmiş hükümlere karşı hukuken sonuç doğurmayacak şekilde istinaf kanun yoluna başvurulmasının bireysel başvuru süresini durdurmayacağı ve 30 günlük yasal sürenin kararın tefhim veya tebliğ ile öğrenildiği ilk an işlemeye başlayacağı yönündeki katı usul kuralını da uygulayıcılara tekrar hatırlatması bakımından usul hukuku yönünden kritik bir rehberdir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, uyuşturucu madde kullanımı ve ticareti suçlamalarıyla hakkında soruşturma başlatılan ve bu kapsamda bir gün süreyle gözaltında kalan başvurucu Ayhan Yanar'ın tazminat talepleri etrafında şekillenmiştir. Başvurucu hakkında yürütülen soruşturma sonucunda yeterli şüphe bulunmadığından kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiştir. Bu karar kesinleştikten sonra başvurucu, haksız yere özgürlüğünden mahrum bırakıldığını belirterek devlet aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Ancak davaya bakmakla görevli Ağır Ceza Mahkemesi, geçirilen gözaltı süreci için sadece 67,33 TL maddi ve 150 TL manevi tazminata hükmetmiştir. Başvurucu, hükmedilen manevi tazminat miktarının oldukça yetersiz olduğunu, maruz kaldığı mağduriyeti ve psikolojik üzüntüyü gidermekten tamamen uzak kaldığını iddia ederek kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının zedelendiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.19 kapsamında düzenlenen kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ve bu hakkın ihlali durumunda devreye giren tazminat yükümlülüklerini ele almıştır. Özellikle Anayasa m.19/9 hükmü, kanuna veya anayasal çerçeveye aykırı biçimde haksız yere gözaltına alınan kişilerin uğradıkları her türlü zararın devlet tarafından tazminat hukuku genel prensipleri doğrultusunda ödenmesini anayasal bir güvence altına almaktadır.

Bu anayasal ilkenin yargı pratiğindeki yasal dayanağı olarak somut olayda 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141/1-e hükmü işletilmiştir. Bu hüküm gereği, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kimseler, bu süre zarfında uğradıkları maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten isteyebilirler. Demokratik bir hukuk devletinde, hürriyeti haksız yere kısıtlanan bireylerin devletten talep edebilecekleri tazminat tutarı yalnızca şeklî bir telafi amacı gütmemeli, aynı zamanda kişinin nezarethanede geçirdiği süre boyunca yaşadığı elem, ıstırap ve psikolojik yıpranmayı da somut bir şekilde giderebilmelidir.

Anayasa Mahkemesi içtihat prensipleri gereğince, hükmedilen manevi tazminat miktarı, meydana gelen ihlalle orantısız veya önemsiz düzeyde olmamalıdır. Tazminat miktarı belirlenirken kişinin sosyal ve ekonomik durumu, üzerine atılı suçun niteliği, gözaltı süresi ve kişinin üzerinde bıraktığı olumsuz etkiler muhakkak surette göz önünde bulundurulmalıdır.

Ayrıca usul hukuku yönünden 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m.47/5 kuralına göre bireysel başvuru süresi, başvuru yollarının tüketildiği veya ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gündür. Kesin nitelikte verilen mahkeme kararlarının öğrenilmesiyle başvuru süresi başlar; hukuken kesin olan karara karşı geçersiz bir istinaf yoluna başvurulması bu yasal süreyi durdurmaz veya kesintiye uğratmaz.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken öncelikle maddi ve manevi tazminat taleplerini usul ve esas yönünden ayrı ayrı değerlendirmiştir. Maddi tazminat talebi yönünden yapılan usul incelemesinde, Ağır Ceza Mahkemesinin verdiği 67,33 TL tutarındaki kısmen kabul kararının istinaf kesinlik sınırının altında kaldığı ve miktar itibarıyla verildiği an kesin olduğu saptanmıştır. Başvurucu, kesin nitelikteki bu karara karşı istinaf kanun yoluna başvurmuş olsa da, kesin kararlara karşı yapılan sonuçsuz kanun yolu müracaatlarının bireysel başvuru süresini etkilemeyeceği ve süreyi uzatmayacağı belirtilmiştir. Kararın tefhim edilerek öğrenildiği 15.02.2021 tarihinden itibaren otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulması gerekirken bu yasal süre geçtikten çok sonra başvuru yapıldığından, maddi tazminat iddiası süre aşımı nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur.

Manevi tazminatın yetersizliği iddiası yönünden yapılan esas incelemesinde ise, ilk derece mahkemesinin hükmettiği 150 TL tutarındaki tazminatın Anayasa'nın gerektirdiği makullük ve yeterlilik kriterlerini taşıyıp taşımadığı irdelenmiştir. Anayasa Mahkemesinin benzer nitelikteki gözaltı tedbirinin hukukiliği iddialarında, bir günlük gözaltı süresi için karar tarihi olan 2020 yılı verilerine göre asgari 600 TL, ortalama 1.600 TL tutarlarında tazminata hükmettiği tespit edilmiştir. Somut olayda iki güne yayılan gözaltı süreci için takdir edilen toplam 150 TL tutarındaki manevi tazminatın, hakkaniyete aykırı olduğu, Anayasa Mahkemesinin emsal kararlarıyla belirlediği en alt sınırların dahi çok gerisinde kaldığı ve mağdurun uğradığı manevi zararı karşılamaktan tamamen uzak olduğu anlaşılmıştır. Bu kadar düşük bir meblağ ödenmesi, anayasal bir hak olan tazminat hakkının özünü zedeleyici mahiyette görülmüştür.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, manevi tazminatın yetersiz olması nedeniyle Anayasa'nın 19. maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması ve yeniden yargılama yapılması amacıyla kararı Adana 13. Ağır Ceza Mahkemesine göndermek suretiyle başvuruyu kabul etmiştir.