Anayasa Mahkemesi Fidan Güneş Kararı 2021/2576 B.

Bu karar, hukuken usul kurallarının ve özellikle dava açma sürelerinin hesaplanmasının, kişilerin mahkemeye erişim hakkını engelleyecek düzeyde katı ve şekilci bir yaklaşımla yorumlanamayacağı anlamına gelmektedir. Yargı mercilerinin, bir kararın kesinleşme tarihini belirlerken yasal kanun yolu başvuru sürelerinin tamamen dolmasını beklemeden, erkenden ve hatalı bir biçimde kesinleşme şerhi düzenlemesi açık bir hukuki hatadır. Söz konusu idari veya yargısal hataların faturasının, haksız yere hürriyetinden yoksun bırakılmış ve yargılama neticesinde beraat etmiş bir vatandaşa süre aşımı gerekçesiyle kesilmesi adil yargılanma hakkının özüne ağır bir zarar verir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, haksız gözaltı ve tutuklama tazminatı taleplerinde sürelerin başlangıcının titizlikle incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Derece mahkemeleri, tazminat davalarında hak düşürücü süreleri hesaplarken sadece dosyadaki kesinleşme şerhinin üzerindeki tarihe şeklen bağlı kalmamalı, bu şerhin kanuna ve usule uygun olarak düzenlenip düzenlenmediğini de denetlemelidir. Bu içtihat, vatandaşların devletten haksız tutuklama sebebiyle tazminat talep etme hakkının yargısal hatalarla kısıtlanamayacağını ve hak arama hürriyetinin teorik değil pratik ve etkili bir güvence olduğunu tüm mahkemelere kesin bir dille hatırlatmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Fidan Güneş, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla haksız yere gözaltına alınmış ve tutuklanmış, yargılama sonucunda ise beraat etmiştir. Beraat kararının ardından, haksız tutukluluk ve gözaltı süreci nedeniyle uğradığı zararların karşılanması amacıyla devlet aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Ancak tazminat talebini inceleyen ağır ceza mahkemesi, beraat kararının kesinleştiği tarih ile davanın açıldığı tarih arasında kanunda öngörülen bir yıllık hak düşürücü sürenin geçtiği gerekçesiyle davayı usulden reddetmiştir. Uyuşmazlığın temelini, istinaf mahkemesinin temyiz süresini beklemeden beraat kararını erkenden kesinleştirmesi ve tazminat davasına bakan mahkemenin de bu hatalı kesinleşme tarihini esas alarak tazminat talebini süre aşımından reddetmesi oluşturmaktadır. Başvurucu, bu hatalı uygulamanın mahkemeye erişim hakkını elinden aldığını iddia ederek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı çözerken özellikle adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı üzerinde durmuştur. Mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmek ve hukuki meselelerin etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına gelmektedir. Kişinin mahkemeye başvurmasını engelleyen, zorlaştıran veya verilecek mahkeme kararını fiilen anlamsız hâle getiren aşırı şekilci ve katı kısıtlamalar, bu anayasal hakkı ihlal eder. Mahkemeye başvuru konusunda her zaman etkili bir sistemin var olması ve dava açmak isteyen kişilerin açık, pratik ve yeterli fırsatlara sahip olması zorunludur.

Hukuk kurallarında ve usul kanunlarında dava açmak için belirli sürelerin öngörülmesi hukuki belirlilik ilkesinin doğal bir gereğidir. Ancak derece mahkemelerinin bu usul kurallarını uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar verecek ölçüde katı şekilcilikten mutlak surette kaçınmaları şarttır. Dava açma süresinin işlemeye başladığı anın ve kesinleşme olgusunun doğru tespiti, müdahalenin ölçülülüğü bağlamında büyük önem taşımaktadır.

Somut uyuşmazlıkta öne çıkan en temel yasal kural, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.142 hükümleridir. İlgili kanun maddelerine göre, suç soruşturması veya kovuşturması sırasında kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraat kararı verilen kişiler, maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten talep edebilirler. Bu tazminat talebinin, karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine usulüne uygun şekilde tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar ya da hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde mahkemeye sunulması gerekmektedir. Yargıtay içtihatları uyarınca da beraat hükmünde davacılara tazminat talep etme hakkının hatırlatılmaması durumunda bir yıllık dava açma süresi devreye girmektedir. Ancak bu sürenin yasal olarak işlemeye başlaması, hukuka ve usule mutlak surette uygun olan, hatasız bir kesinleşme işlemine dayanmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucu hakkında verilen beraat kararına karşı yapılan istinaf başvurusunun Bölge Adliye Mahkemesi tarafından reddedildiğini ve kararda temyiz yolunun açık olduğunun net bir biçimde belirtildiğini tespit etmiştir. İlgili kararda, temyiz talebi olan tarafların kararın kendilerine tebliğinden itibaren on beş gün içinde Yargıtay nezdinde temyiz yoluna başvurabilecekleri açıkça ifade edilmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından beraat kararına yönelik "Görüldü" işlemi yapılmış, ancak temyiz hakkından vazgeçildiğine veya feragat edildiğine dair dava dosyasında hiçbir resmî beyan veya hukuki kayıt bulunmamıştır.

Tüm bu açık olgulara rağmen, henüz on beş günlük yasal temyiz süresi dolmadan ve tarafların temyiz hakkından feragat ettiğine dair bir belge ibraz edilmeden, kararın temyiz edilmeden kesinleştiğine dair hukuka aykırı bir kesinleşme şerhi düzenlenmiştir. Tazminat davasına bakan ağır ceza mahkemesi, yasal temyiz süresinin dolmasını beklemeksizin hatalı olarak düzenlenen bu kesinleşme şerhindeki tarihi esas almış ve bir yıllık hak düşürücü sürenin geçtiği gerekçesiyle tazminat davasını süre aşımından usulden reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, kanun yoluna başvuru süresi beklenmeksizin aceleyle oluşturulan bu hatalı kesinleşme kaydının baz alınarak davanın süre aşımından reddedilmesini yargılamanın selametine zarar veren son derece katı bir yorum olarak değerlendirmiştir. Bu derecede katı ve şekilci bir usul uygulamasının, başvurucunun yasal haklarını kullanmasını ve mahkemeye erişimini aşırı derecede güçleştirdiği, hak arama yolunu pratik olarak imkânsız hâle getirdiği vurgulanmıştır. Mahkeme, kişilerin haksız tutuklama nedeniyle uğradıkları maddi ve manevi zararların telafisi için kanunla öngörülen hukuki yolların, bizzat idarenin veya derece mahkemelerinin usul hataları ve yanlış süre hesaplamaları sebebiyle işlevsiz bırakılamayacağının altını çizmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasını kabul etmiştir.