Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kapalı görüşlerin teknik araçla dinlenmesi kanuna dayanmalıdır.
• Kanuni dayanağı olmayan görüşme dinlemeleri hak ihlalidir.
• Şikayet tarihi itibarıyla yürürlükte olan kurallar uygulanmalıdır.
• Mahpusların haberleşme hürriyeti keyfi olarak sınırlandırılamaz.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında tutulan mahpusların kapalı görüşler sırasındaki mahremiyet haklarının ve haberleşme hürriyetlerinin sınırlarına ilişkin son derece kritik bir anayasal standart getirmektedir. Temel olarak, idarenin tutuklu veya hükümlülerin kapalı görüşmelerini dinleme ve kayıt altına alma yetkisinin ancak açık, öngörülebilir ve olay tarihinde yürürlükte olan bir kanuni dayanakla mümkün olabileceği vurgulanmaktadır. İdarenin, olay tarihinde henüz yürürlükte olmayan bir kanun değişikliğine dayanarak veya genel güvenlik gerekçeleriyle kanunsuz bir şekilde dinleme yapması anayasal hakların özüne dokunan, ölçüsüz ve keyfi bir müdahale olarak değerlendirilmiştir. Temel hakların kanun olmaksızın sınırlandırılamayacağı kuralı bir kez daha teyit edilmiştir.

Emsal etkisi bakımından bu karar, infaz hâkimliklerinin ve ceza infaz kurumu idarelerinin günlük uygulamalarına doğrudan yön verecek temel bir rehber niteliğindedir. Yargı mercileri, mahpusların idari işlemlere yönelik şikayetlerini incelerken şikayete konu eylemin tam olarak gerçekleştiği tarihteki kanuni durumu esas almak ve kanunların zaman bakımından uygulanması kurallarına sıkı sıkıya uymak zorundadır. Sonradan yürürlüğe giren yasal düzenlemelerin, geçmişte yapılan kanunsuz dinleme veya kayıt işlemlerini geriye dönük olarak hukuka uygun hale getirmeyeceği net bir şekilde ortaya konulmuştur. Bu yaklaşım, benzer mağduriyetler yaşayan mahpuslar için son derece önemli bir hukuki emsal teşkil etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Tokat T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda bulunan başvurucu Ergin Baş, cezaevinde yaklaşık beş yıldır yaptığı kapalı görüşlerin idare tarafından dinlenerek kayıt altına alındığını fark etmiştir. Bu uygulamanın hangi yasal düzenlemeye dayandığını öğrenmek, ilgili kararın kendisine bildirilmesini sağlamak ve dinleme uygulamasına son verilmesini talep etmek amacıyla idareye başvurmuştur. İdareden taleplerine cevap alamayan başvurucu, bu defa infaz hâkimliğine şikâyet başvurusunda bulunmuştur. Ancak infaz hâkimliği, şikayet tarihinden sonra yürürlüğe giren yeni bir yasal düzenlemeyi ve ardından idarenin aldığı kararı gerekçe göstererek başvurucunun talebini reddetmiştir. Başvurucu, itirazlarının ağır ceza mahkemesince de reddedilmesi üzerine, kanuni bir dayanak olmaksızın yıllarca süren dinleme ve kayıt işlemlerinin özel hayatına ve haberleşme hürriyetine haksız bir müdahale oluşturduğunu iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bireylerin haberleşme hürriyeti ile özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını koruma altına alan anayasal güvenceleri bu tür uyuşmazlıkların çözümünde her zaman temel kural olarak benimsemektedir. Anayasa'nın 20. maddesi herkesin özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını güvence altına alırken, 22. maddesi ise haberleşme hürriyetini ve haberleşmenin gizliliğini temel bir hak olarak düzenler. Bu haklara yönelik istisnalar ve temel hak ile özgürlüklerin sınırlandırılması ise ancak Anayasa'nın 13. maddesinde öngörülen kanunilik, meşru amaç, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine katı bir uygunluk şartıyla mümkündür.

Bu anayasal kurallar kapsamında, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların kapalı görüşlerdeki konuşmalarının idare tarafından sistematik olarak dinlenmesi ve kayıt altına alınması, doğrudan özel hayata ve haberleşme hürriyetine yapılmış ağır bir müdahale teşkil eder. Bir müdahalenin anayasaya uygun kabul edilebilmesi için ilk ve en temel şart tartışmasız biçimde "kanunilik" ilkesidir. Yargı mercileri, önüne gelen uyuşmazlıkları karara bağlarken işlemin veya eylemin gerçekleştiği tarihte yürürlükte olan mevzuatı uygulamakla katı bir biçimde yükümlüdür.

Somut uyuşmazlığın yaşandığı dönem itibarıyla mahpusların haberleşmesi ve ziyaret görüşmeleri 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun hükümleri çerçevesinde yürütülmektedir. Ancak, kapalı görüşlerin teknik araçlarla sistematik biçimde dinlenmesi ve kaydedilmesine imkan tanıyan yetki, 5275 sayılı Kanun m. 83 hükmüne eklenen dördüncü fıkra ile getirilmiş olup, bu düzenleme olay tarihinden ve başvurucunun şikayetinden daha sonra, 25 Haziran 2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını incelerken öncelikle şikayete konu idari işlemin gerçekleştiği tarihteki hukuki durumu ele almıştır. Başvurucu, kapalı görüşlerin dinlenerek kaydedilmesi uygulamasına son verilmesi için 21 Haziran 2021 tarihinde infaz hâkimliğine başvurmuştur. Oysa idare, başvurucunun şikayetinden sonra yürürlüğe giren yeni bir yasal düzenlemeyi dayanak göstererek 28 Haziran 2021 tarihinde yeni bir karar almıştır. İnfaz hâkimliği ise başvurucunun esas şikayetinin geçmişte yapılan ve yıllarca süren kanuni dayanaktan yoksun dinleme uygulamalarına yönelik olduğunu göz ardı ederek, şikayet tarihi itibarıyla henüz mevcut olmayan yeni yasal düzenlemeyi ve idari kararı esas alıp başvuruyu reddetmiştir.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun şikayetinin aslında yeni yasa yürürlüğe girmeden önceki dönemi kapsadığını, dolayısıyla uyuşmazlığın şikayet tarihindeki kurallar çerçevesinde çözülmesi gerektiğini vurgulamıştır. Şikayet edilen dönemde, kapalı görüşlerde yapılan konuşmaların sistematik bir şekilde teknik araçlarla dinlenmesi ve kaydedilmesine izin veren herhangi bir kanuni düzenleme bulunmamaktadır. Kanuni dayanağı olmayan böylesi bir müdahale, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması rejimine açıkça aykırıdır. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, haberleşme hürriyeti ve özel hayata saygı hakkına yönelik kısıtlamaların, idarenin keyfi uygulamalarına mahal vermeyecek açıklıkta ve öngörülebilirlikte bir kanunla yapılması zorunludur.

Olayda, idarenin yıllarca süren dinleme uygulamasının yasal bir temele dayanmadığı, yargı mercilerinin de bu hukuksuzluğu gidermek yerine sonradan çıkarılan yasayı geçmişe yürüterek meşrulaştırmaya çalıştığı tespit edilmiştir. Sonuç itibarıyla, kanuni dayanaktan yoksun bir şekilde kapalı görüşlerin teknik cihazlarla dinlenip kaydedilmesi açık bir hak ihlalidir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile haberleşme hürriyetinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.