Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Yunus Kılıçparlar | 2022/50749 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Gözaltı süresi aşımı tazminat gerektirir.
• Farklı fıkraya dayanan tazminat talebi gerekçelendirilmelidir.
• Esaslı iddiaların yanıtsız bırakılması ihlal nedenidir.
• Tazminat talebi ceza davası sonucunu beklemeyebilir.

Bu karar, ceza muhakemesi sürecinde uygulanan haksız koruma tedbirleri nedeniyle açılan tazminat davalarında derece mahkemelerinin iddiaları ne derece özenli incelemesi gerektiğini ve gerekçeli karar hakkının sınırlarını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun açıkça belirli bir kanun maddesine dayandırdığı talebinin, yargı mercilerince tamamen ilgisiz başka bir kanun maddesi kapsamında değerlendirilerek reddedilmesini anayasal hakların ihlali olarak nitelendirmiştir. Özellikle kanuni gözaltı süresinin aşılması ve süresi içinde hâkim önüne çıkarılmama gibi şikayetlere dayanan maddi ve manevi tazminat davalarının, asıl ceza davasının kesinleşmesini veya beraat kararını beklemeksizin incelenebileceği güçlü bir şekilde vurgulanmıştır.

Emsal niteliğindeki bu ihlal kararı, derece mahkemelerinin tazminat taleplerini reddederken şablon ve uyuşmazlığın özüyle ilgisiz gerekçeler kullanmasının önüne geçmeyi amaçlamaktadır. Vatandaşların kişi hürriyeti ve güvenliği hakkından mahrum bırakıldıkları durumlarda açtıkları tazminat davalarında, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki tüm hukuki argümanların mahkemelerce titizlikle ve ayrıntılı olarak tartışılması gerektiği ifade edilmiştir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatları ile de uyumlu olan bu yaklaşım, haksız gözaltı ve tutuklama süreleri nedeniyle telafisi imkansız mağduriyetler yaşayan kişilerin hak arama hürriyetlerini güçlendirmekte ve mahkemelere çok daha ikna edici, ileri sürülen iddiaları doğrudan karşılayan tatmin edici gerekçeler yazma yükümlülüğü yüklemektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Yunus Kılıçparlar isimli vatandaş, ülkeye giriş yaparken aracında uyuşturucu madde bulunduğu gerekçesiyle gözaltına alınmıştır. Gözaltı süresi dolduktan sonra adliyeye sevk edilen vatandaş, sorgu işlemi için beklerken kolluk görevlilerinin elinden kaçarak adliyeden ayrılmıştır. Daha sonra tekrar yakalanarak cezaevine gönderilmiş ve hakkında ceza davası açılmıştır.

Bu yargılama süreci devam ederken vatandaş, ilk yakalandığı günlerde yasal gözaltı süresi dolmasına rağmen zamanında hâkim karşısına çıkarılmadığını belirterek devlet aleyhine tazminat davası açmıştır. Ancak ağır ceza mahkemesi, vatandaşın hakkındaki asıl ceza davasında henüz beraat etmediği veya takipsizlik kararı almadığı gerekçesiyle tazminat talebini reddetmiştir. Vatandaş ise tazminat talebinin asıl davanın sonucuna bağlı olmayan tamamen farklı bir kanun maddesine dayandığını, mahkemenin bu durumu hiç değerlendirmediğini belirterek adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelinde, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 kapsamında düzenlenen koruma tedbirleri nedeniyle tazminat hakkı ve Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı bulunmaktadır.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141/1-b, kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan kişilerin, uğradıkları maddi ve manevi her türlü zararı devletten talep edebileceğini açıkça düzenlemektedir. Buna karşılık, aynı maddenin (e) bendi, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişilerin tazminat hakkını ifade eder. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, 5271 sayılı Kanun uyarınca tazminat davası açan kişinin kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılıp çıkarılmadığının saptanmasının, yürümekte olan ceza davasının esasıyla herhangi bir ilgisi bulunmamaktadır. Bu konudaki hukuki talepler hakkında karar verilmesi için asıl davanın esası hakkında nihai bir karar verilmesine gerek duyulmamaktadır.

Adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkı ise, mahkemelerin davanın sonucunu etkileyecek nitelikteki tüm esaslı iddia ve itirazları ilgili ve makul bir gerekçe ile karşılamasını zorunlu kılar. Mahkeme kararlarının gerekçeli olması, tarafların hakkaniyete uygun yargılandıklarından emin olmalarını ve kararların üst mahkemelerce hukuki denetiminin sağlıklı bir biçimde yapılabilmesini sağlar. Bir tarafın davanın seyrini değiştirebilecek açıklıktaki hukuki argümanının mahkeme tarafından hiç incelenmemesi, göz ardı edilmesi veya uyuşmazlıkla ilgisiz bir gerekçeyle reddedilmesi, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlalini oluşturur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucunun ağır ceza mahkemesine sunduğu dilekçesinde tazminat talebini açıkça kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmama iddiasına dayandırdığını tespit etmiştir. Başvurucu, tazminat talebinin 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141/1-b hükmüne dayandığını dava dilekçesinde ve istinaf başvurusunda açıkça belirtmesine rağmen, derece mahkemesi bu özel talebi hiçbir şekilde değerlendirmeye almamıştır.

İlk derece mahkemesi konumundaki ağır ceza mahkemesi, başvurucunun bu somut talebini kanunun bambaşka bir bendi olan ve beraat ya da takipsizlik kararı alınmasını şart koşan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141/1-e kapsamında ele almıştır. Mahkeme, asıl ceza davasının henüz sonuçlanmadığı ve ortada kesinleşmiş bir beraat kararı bulunmadığı gerekçesiyle tazminat davasının reddine karar vermiştir. Başvurucu, istinaf kanun yoluna başvurduğunda da talebinin farklı bir fıkraya dayandığını, gözaltı süresinin aşılmasıyla ilgili şikayetlerde asıl davanın sonucunu beklemesine gerek olmadığını ısrarla ve net bir biçimde vurgulamıştır. Ancak istinaf mahkemesi de bu çok temel ve davanın kaderini değiştirecek olan esaslı itiraza hiçbir yanıt vermeden, matbu ifadelerle başvuruyu reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, bu durumu incelerken Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına atıf yaparak gözaltı süresinin aşılmasıyla ilgili haksız koruma tedbiri iddialarında asıl ceza davasının sonucunun beklenmesine gerek olmadığını bir kez daha hatırlatmıştır. Derece mahkemelerinin, başvurucunun açık ve davanın sonucuna doğrudan etki edebilecek bu hukuki argümanını tamamen göz ardı etmesi ve ilgisiz bir maddeye dayanarak davayı reddetmesi, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkına açıkça aykırı bulunmuştur. Mahkemelerin, uyuşmazlığın özünü oluşturan iddialara yanıt vermemesi kabul edilemez bir eksiklik olarak değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.