Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Göreve iade edilenlerin tazminat talep etme hakkı vardır.
• Tazminat yasağı etkili başvuru hakkını doğrudan ihlal eder.
• OHAL işlemlerine karşı etkili başvuru yolu sağlanmalıdır.
• Zararların giderilmesi için yargısal yollar açık tutulmalıdır.

Bu karar hukuken, Olağanüstü Hâl (OHAL) Komisyonu kararıyla görevine iade edilen kamu görevlilerinin, ihraç edildikleri dönemde uğradıkları maddi ve manevi zararların tazmini için idareye ve yargı mercilerine başvurabilmelerinin anayasal bir güvence olduğunu teyit etmektedir. Anayasa Mahkemesi, kamu makamlarının hukuka aykırı fiilleri nedeniyle bireylerin zarara uğraması hâlinde, bu zararların giderilmesi için dava açma imkânı tanınmamasını anayasal hakların açık bir ihlali olarak nitelendirmiştir. Karar, göreve iade edilenlerin tazminat talep edemeyeceğine dair kanun hükmünün iptal edilmesinin ardından, bu kurala dayanılarak verilen ret kararlarının hukuki dayanaktan yoksun kaldığını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bireylerin maddi ve manevi varlıklarına yönelik haksız müdahalelerde devletin etkili bir giderim mekanizması sağlama yükümlülüğü bulunduğu kesin bir dille vurgulanmıştır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece büyüktür. OHAL Kanun Hükmünde Kararnameleri ile ihraç edilip daha sonra Komisyon kararıyla görevine dönen binlerce kamu görevlisinin, ihraçta geçen ve ayrı kaldıkları süreler için açtıkları veya açacakları manevi tazminat davalarında bu karar temel bir dayanak teşkil edecektir. Derece mahkemeleri artık tazminat taleplerini peşinen reddetmek yerine, uyuşmazlığın esasına girerek zararın varlığını ve boyutunu değerlendirmek zorundadır. Uygulamadaki önemi açısından bu karar, idarenin haksız işlemleri neticesinde mağdur olan bireylerin hak arama hürriyetinin önündeki kanuni ve fiilî engellerin kaldırılmasını sağlamıştır. Böylece, hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan idarenin mali sorumluluğu tesis edilmiş ve temel hak ve özgürlüklerin korunması bakımından yargısal denetimin etkinliği büyük oranda artırılmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uzman tabip olarak görev yapan başvurucu, 692 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kamu görevinden çıkarılmıştır. Daha sonra Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonuna yaptığı başvuru kabul edilmiş ve başvurucu görevine iade edilmiştir. Görevine döndükten sonra başvurucu, kamu görevinden ayrı kaldığı süreçte terör örgütü ile irtibatlı olduğu algısı yaratıldığını, bu sebeple ailesiyle birlikte büyük elem ve ıstırap çektiğini, itibarının zedelendiğini belirterek 100.000 TL manevi tazminat ödenmesi talebiyle idareye başvurmuştur. İdarenin bu talebi zımnen reddetmesi üzerine, idare mahkemesinde manevi tazminat davası açmıştır. İlk derece mahkemesi, ilgili kanun gereğince göreve iade edilenlerin tazminat talep edemeyeceğini belirterek davayı reddetmiş, bölge idare mahkemesi nezdindeki istinaf başvurusu da kesin olarak reddedilmiştir. Uyuşmazlık, haksız yere ihraç edilip iade edilen kamu görevlisinin bu süreçteki manevi zararlarının tazmin edilip edilemeyeceği ve buna ilişkin yargı yolunun kapatılmasının hukuka uygun olup olmadığı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken Anayasa'nın 17. maddesinde düzenlenen maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkı ile Anayasa'nın 40. maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkını temel almıştır.

Uyuşmazlığın temel dayanağı olan 7075 sayılı Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun m.10 hükmünün (1) numaralı fıkrası, kamu görevine iade edilenlerin eski kadro veya pozisyonlarına atanacaklarını düzenlemiştir. İdare mahkemesinin davanın reddine dayanak yaptığı bu fıkranın son cümlesinde yer alan "Bu kişiler, kamu görevinden çıkarılmalarından dolayı herhangi bir tazminat talebinde bulunamaz." ibaresi, yargılama sürecinde temel engel teşkil etmiştir.

Ancak Anayasa Mahkemesi, 30/6/2022 tarihli kararıyla 7075 sayılı Kanun m.10 içindeki bu tazminat yasağını, Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkına açıkça aykırı bularak iptal etmiştir. İptal kararının gerekçesinde, kamu makamlarının hukuka aykırı fiilleri nedeniyle zarara uğrayan bireylere, bu zararların giderilmesi için idari ve yargısal mercilere başvurma imkânı tanınmasının vazgeçilmez anayasal bir zorunluluk olduğu belirtilmiştir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, OHAL kapsamında haklarında tedbir uygulanan ve sonradan haksızlığı anlaşılarak göreve iade edilen kişilerin, tedbir süreci nedeniyle maddi ve manevi yönden zarara uğramaları muhtemeldir. Devletin, kişinin maddi ve manevi varlığına yönelik müdahalelere karşı etkili bir giderim mekanizması sağlama yükümlülüğü bulunmaktadır. Bireylere, yaşadıkları mağduriyetler için tazminat davası açma imkânı verilmemesi ve bu yolun kanunla kapatılması, anayasal temel hakların özüne dokunan ağır bir ihlal anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonu kararıyla kamu görevine iade edilmesinin ardından açtığı tazminat davasının derece mahkemelerince reddedilme gerekçelerini derinlemesine incelemiştir. İdare mahkemesi, kararını verirken başvurucunun kamu görevine iade edildiğini tespit etmiş, ancak 7075 sayılı Kanun m.10 hükmünde yer alan katı tazminat yasağını gerekçe göstererek idarenin tazmin yükümlülüğü bulunmadığına, bu nedenle davanın esasına girilemeyeceğine kanaat getirmiştir.

Ancak, Anayasa Mahkemesinin ilgili kanun hükmüne yönelik verdiği iptal kararı göz önüne alındığında, göreve iade edilen kişilerin tazminat talep edemeyeceğine dair düzenlemenin Anayasa'ya açıkça aykırı olduğu saptanmıştır. Başvurucu, ihraç edildiği zorlu dönemde terör örgütü ile iltisaklı olduğu algısı nedeniyle itibarının zedelendiğini, toplum tarafından dışlandığını ve ailesiyle birlikte derin bir manevi sarsıntı yaşadığını iddia ederek hak arama hürriyetini kullanmak istemiştir. İdare mahkemesinin başvurucunun iddialarının esasına hiçbir şekilde girmeden, sadece iptal edilen ve anayasaya aykırı olan yasa hükmüne dayanarak davayı peşinen reddetmesi, başvurucuya etkili bir giderim imkânının sağlanmasını tamamen engellemiştir.

Devletin, kişilerin maddi ve manevi varlığına yapılan haksız müdahalelere karşı uyuşmazlığın esasına inen ve doğan zararı telafi edebilecek etkin bir yargı yolu sunma mecburiyeti bulunmaktadır. Başvurucunun dava açmaktaki asıl gayesiyle hiçbir şekilde bağdaşmayan ve doğrudan tazminat talebini yasaklayan bu yargısal uygulama, mağduriyetin giderilmesi için zorunlu olan idari ve yargısal yolları işlevsiz bırakmıştır. Mahkemenin, başvurucunun uğradığını iddia ettiği zararı detaylıca incelemek yerine, doğrudan yasal engele dayanarak ret kararı vermesi etkili başvuru hakkını derinden zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.