Anayasa Mahkemesi Atilla Durup Kararı 2021/4288 B.

Bu karar, ceza yargılamalarında mahkemelerin sanıkların ileri sürdüğü esaslı iddia ve savunmaları detaylı, somut ve ikna edici bir biçimde gerekçelendirmesi gerektiği yönündeki kuralı kuvvetle teyit etmektedir. Sanığın olay yerinde bulunmadığına veya eyleme katılmadığına yönelik savunmalarının, yalnızca genel ifadeler ve soyut tanık beyanlarıyla geçiştirilemeyeceği açıkça vurgulanmıştır. Yargılama makamlarının "tüm dosya kapsamı" gibi genel geçer ve matbu ifadeler yerine, hangi delilin hangi fiille örtüştüğünü tek tek tartışması hukuki bir zorunluluktur.

Karar, benzer ceza davaları ve istinaf süreçleri için ciddi bir emsal teşkil etmektedir. Özellikle birden fazla kişinin dâhil olduğu iddia edilen olaylarda, şahısların tek tek eylemlerinin kişiselleştirilerek ortaya konulmaması, teşhis işlemlerinin yapılmaması ve kamera kaydı gibi somut delillerin incelenerek kararda tartışılmaması doğrudan hak ihlali sebebi sayılmıştır. İlk derece mahkemelerince eksik bırakılan bu gerekçelendirme işleminin kanun yolu incelemelerinde de giderilmemesi durumunda adil yargılanma hakkının bütünüyle zedeleneceği ortaya konulmuştur.

Ayrıca Anayasa Mahkemesi, yargılamanın uzun sürmesine yönelik şikâyetlerde doğrudan bireysel başvuru yapılmadan önce Tazminat Komisyonuna başvurulması gerektiği şeklindeki usul kuralını hatırlatarak, ikincillik ilkesinin sıkı bir şekilde uygulanmaya devam edeceğini göstermektedir. Bu yaklaşım, avukatların makul süre başvurularında izlemesi gereken yasal prosedürü netleştirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Kars Bölge Müdürlüğü binasında meydana gelen ve aralarında bölge müdürünün de bulunduğu altı kişinin ölümüyle sonuçlanan trajik silahlı saldırı olayı sonrasında geniş çaplı bir ceza soruşturması başlatılmıştır. Bu soruşturma kapsamında, saldırıdan aylar önce saldırgan ve bazı akrabalarının kuruma giderek bölge müdürünü tehdit ettikleri iddia edilmiştir. Olay günü kurumda bulunduğu iddia edilen akrabalardan Atilla Durup hakkında, birden fazla kişiyle tehdit suçunu işlediği gerekçesiyle ceza davası açılmış ve hapis cezası ile mahkûmiyetine karar verilmiştir.

Atilla Durup, olay günü kurumda olmadığını, tehdit eylemini gerçekleştirenler arasında bulunmadığını, aleyhindeki tanık beyanlarının yalnızca duyuma dayalı ve soyut olduğunu belirtmiştir. Kamera kayıtlarının mahkemece incelenmediğini ve tamamen varsayıma dayalı olarak haksız yere cezalandırıldığını ileri süren Atilla Durup; adil yargılanma hakkının ve yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş, maddi ve manevi tazminat ile yeniden yargılama talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile Anayasa m. 141 uyarınca mahkeme kararlarının gerekçeli olması zorunluluğuna dayanmıştır. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin adil bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı, tarafların hakkaniyete uygun dinlenmesini ve bu sürecin hukuken denetlenebilmesini amaçlamaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, gerekçeli karar hakkı, yargılamada ileri sürülen her türlü iddiaya ayrıntılı yanıt verilmesi gerektiği anlamına gelmemektedir. Ancak, tarafların davanın sonucuna doğrudan etki edebilecek nitelikteki temel iddia ve itirazlarının, mahkemelerce ilgili ve yeterli bir gerekçeyle mutlaka karşılanması anayasal bir zorunluluktur. Eğer ilk derece mahkemesi, sanığın suçluluğunu veya masumiyetini doğrudan etkileyecek hususları gerekçesinde tartışmamışsa, bu eksikliğin kanun yolu incelemesini yapan istinaf veya temyiz mercilerince de değerlendirilmemesi gerekçeli karar hakkının açık bir ihlaline yol açar.

Diğer yandan, makul sürede yargılanma hakkı iddialarına ilişkin olarak Anayasa Mahkemesi, 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun ve bu kanunda 7445 sayılı Kanun m. 40 ile yapılan değişiklikleri dikkate almıştır. Bu değişiklikler uyarınca, kanunda belirtilen tarih itibarıyla derdest olan makul sürede yargılanma şikâyetlerinde, öncelikle Adalet Bakanlığı bünyesindeki Tazminat Komisyonuna başvuru yapılması zorunludur. Bireysel başvurunun ikincilliği ilkesi gereği, bu idari ve yasal yollar tüketilmeden doğrudan Anayasa Mahkemesine gelinmesi makul sürede yargılanma hakkı şikayetleri için bir kabul edilemezlik nedenidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, ilk derece mahkemesinin yargılama sürecini ve karar gerekçesini somut olayın özelliklerine göre titizlikle incelemiştir. Dosya kapsamındaki tanık ifadelerine bakıldığında, tehdit olayına ilişkin doğrudan bilgisi veya görgüsü olduğu belirtilen kişilerin, eylemi gerçekleştirenlerin kimliklerine dair net teşhislerde bulunmadıkları açıkça anlaşılmıştır. Tanıklar, tehdit eden kişileri yalnızca failin kardeşleri, akrabaları veya yanındaki birkaç kişi gibi genel, belirsiz tanımlamalarla ifade etmişlerdir. Başvurucunun isminin veya onu doğrudan işaret eden belirgin bir fiziksel özelliğinin tanık ifadelerinde somut olarak yer almadığı, ayrıca teşhis tutanağının da dosyada bulunmadığı tespit edilmiştir.

Bunun yanı sıra, olayın yaşandığı kuruma ait güvenlik kamerası kayıtları bulunduğu hâlde, bu görüntülerin içeriğine dair mahkemenin gerekçeli kararında hiçbir detaylı analize yer verilmemiştir. Başvurucunun, olay günü orada olmadığına ve yargılamanın temel delili olan kamera kayıtlarının incelenmesi gerektiğine yönelik savunmaları, davanın esasına ve sonucuna doğrudan etki edebilecek kadar önemli iddialardır. Buna rağmen yerel mahkeme, başvurucunun ayrı ve açık bir yanıt verilmesini gerektiren bu iddialarını tartışmak yerine, "tüm dosya kapsamı, iddianame anlatımı, tanık beyanları ve olay yeri kamera görüntüleri" gibi son derece soyut ve genellemeci bir yaklaşımla mahkûmiyet hükmü kurmuştur. Kanun yolu incelemesini yürüten temyiz makamı da bu eksikliği telafi etmemiş, başvurucunun esaslı itirazlarını cevapsız bırakmıştır.

Makul sürede yargılanma hakkı yönünden yapılan incelemede ise, bireysel başvuru öncesinde 6384 sayılı Kanun kapsamında kurulan Tazminat Komisyonuna başvurulmadığı tespit edilmiş ve başvurunun bu kısmı başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, ilgili ve yeterli bir gerekçe gösterilmeden mahkûmiyet kararı verilmesi nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılmak üzere başvuruyu kabul etmiştir.