Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İtiraz mercileri kararlarını gerekçelendirmekle yükümlüdür.
• Gerekçeli karar hakkı adil yargılanmanın güvencesidir.
• İptal gerekçesinin neden hukuka aykırı olduğu açıklanmalıdır.
• Yetersiz incelemeyle verilen kararlar hak ihlali yaratır.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkının, itiraz mercileri de dâhil olmak üzere tüm yargı makamları için esnetilemez bir zorunluluk olduğunu hukuken teyit etmektedir. Somut uyuşmazlıkta, ilk derece makamı niteliğindeki infaz hâkimliğinin disiplin cezasını iptal eden kararına karşı yapılan itirazı inceleyen ağır ceza mahkemesi, iptal edilen kararın hukuken neden hatalı olduğunu tatmin edici bir şekilde açıklamamıştır. Anayasa Mahkemesi bu eksikliği, Anayasa ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkına açık bir müdahale olarak nitelendirmiş ve gerekçesiz bırakılan yargısal denetimlerin hukuki geçerliliğinin olamayacağını vurgulamıştır.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, özellikle disiplin hukuku ve infaz uygulamalarında itiraz mercilerinin şablon veya soyut ifadelerle hukuki denetim yapmasının önüne geçecek niteliktedir. Yargılamanın her aşamasında makamların, itiraza konu edilen hükmün dayandığı nedenleri çürütecek nedensellik bağını açıkça kurması gerektiği içtihat hâline getirilmiştir. Bu durum, uygulamada sıklıkla karşılaşılan ve yetersiz gerekçelerle ilk derece mahkemesi kararlarının ortadan kaldırılması pratiklerine karşı önemli bir güvence oluşturmaktadır. Bundan böyle itirazı inceleyen üst merciler, alt mahkemenin ortaya koyduğu hukuki argümanları tek tek ele alıp neden yerinde görmediklerini somut olgularla destekleyerek açıklamak zorundadır. Bu yönüyle söz konusu yargısal metin, denetim mekanizmalarının kalitesini artıracak ve vatandaşların adalete olan inancını güçlendirecek güçlü bir emsal değer taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Afyonkarahisar T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucu Alpaslan Şahintürk'ün koğuşunda yapılan bir aramada, kantinden aldığı radyo kulaklığını başka bir kabloyla birleştirerek çoğaltıcı yaptığı iddia edilmiş ve tutanak tutulmuştur. Cezaevi idaresi, eşyayı kötü kullandığı gerekçesiyle başvurucuya kınama cezası vermiştir. Başvurucunun şikâyeti üzerine dosyayı inceleyen infaz hâkimliği, disiplin suçunun yasal unsurlarının oluşmadığını belirterek verilen kınama cezasını kaldırmıştır.

Ancak Cumhuriyet savcısı bu karara itiraz etmiş, itirazı değerlendiren ağır ceza mahkemesi ise infaz hâkimliğinin kararını yeterli inceleme yapmadan ve somut bir yasal gerekçe sunmadan kesin olarak kaldırmıştır. Başvurucu, itiraz merciinin bu kararıyla lehine olan hususların hiçbir şekilde değerlendirilmediğini, eksik araştırma yapıldığını ve kararın gerekçesiz bırakıldığını öne sürerek adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu uyuşmazlığı temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 141 kapsamında düzenlenen mahkeme kararlarının gerekçeli olması kuralı çerçevesinde değerlendirmiştir. Adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri, yargı mercilerinin verdikleri kararların dayanaklarını açık, anlaşılır ve ikna edici bir biçimde ortaya koymalarıdır.

Gerekçeli karar hakkı, yargılamada ileri sürülen tüm iddialara ayrıntılı yanıt verilmesini gerektirmese de uyuşmazlığın sonucuna doğrudan etki edecek temel hususların mahkemelerce ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmasını zorunlu kılar. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, kanun yolu incelemesi yapan itiraz mercileri de karar verirken gerekçe gösterme yükümlülüğünden muaf tutulamazlar.

Özellikle Yüksek Mahkemenin önceki dönemlerde vermiş olduğu İnan Gök emsal kararında altı çizildiği üzere, disiplin cezasının kaldırılmasına karar veren infaz hâkimliği hükmünü inceleyen itiraz merciinin, itirazı kabul ederken mutlaka hukuki bir nedensellik kurgusu oluşturması şarttır. İtiraz mercii, ilk derece mahkemesinin kararında yer alan kabul gerekçelerinin neden hukuka uygun olmadığını ve hangi mantıki silsileyle bu kararın kaldırıldığını açıklamak zorundadır. Kararların yalnızca "usul ve yasaya aykırı olduğu" şeklinde soyut ve matbu ifadelerle bozulması veya kaldırılması, adalet gereksinimini giderecek ölçü ve nitelikte bir gerekçe olarak kabul edilemez. Hukuk devletinde yargısal denetimin amacı hukuka uygunluğu tam olarak sağlamak olduğundan, bozma veya kaldırma kararlarının hukuki dayanakları tarafların ve toplumun denetimine açık olacak şeffaflıkta kaleme alınmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda ağır ceza mahkemesi tarafından verilen kararın gerekçesini dikkatle incelemiş ve infaz hâkimliği kararının ortadan kaldırılması sürecinde anayasal standartlara uyulup uyulmadığını değerlendirmiştir. Disiplin soruşturması sürecinde uyuşmazlığı ilk elden çözen infaz hâkimliği, başvurucuya isnat edilen disiplin suçunun yasal unsurlarının somut olayda vücut bulmadığını açıkça belirterek ayrıntılı bir değerlendirme yapmış ve kınama cezasını yasalara uygun bir şekilde iptal etmiştir.

Buna karşın Cumhuriyet savcısının itirazı üzerine dosyayı ele alan ağır ceza mahkemesi, başvurucunun ele geçirilen çoğaltıcının kendisine ait olmadığı yönündeki savunmalarına itibar edilemeyeceğini belirterek infaz hâkimliğinin kararını usul ve yasaya aykırı bulmuş ve kesin olarak kaldırmıştır. Anayasa Mahkemesi, ağır ceza mahkemesinin bu yaklaşımını incelediğinde, infaz hâkimliğinin dayanmış olduğu "suçun yasal unsurlarının oluşmaması" şeklindeki temel gerekçenin neden hukuka aykırı olduğuna dair itiraz merciinin hiçbir rasyonel değerlendirme veya açıklama yapmadığını tespit etmiştir.

Ağır ceza mahkemesi, salt başvurucunun savunmasına itibar edilemeyeceğini belirtmekle yetinmiş; ancak disiplin suçunun maddi ve manevi unsurlarının olayda nasıl oluştuğunu ve infaz hâkimliğinin vardığı yasal sonucun neden hatalı olduğunu ortaya koyamamıştır. Bu durum, başvurucunun uyuşmazlığın sonucuna etki edecek nitelikteki iddialarının ve ilk derece mahkemesinin kabul gerekçesinin, kanun yolu aşamasında tamamen cevapsız bırakılması anlamına gelmektedir. Yüksek Mahkeme, somut olayda emsal kararlardaki ilkelerden ayrılmayı gerektiren bir durum olmadığını vurgulayarak, itiraz merciinin kararında yeterli ve adalet gereksinimini giderecek bir gerekçe bulunmadığı sonucuna kesin olarak varmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, ağır ceza mahkemesinin infaz hâkimliği kararını yeterli gerekçe göstermeden kaldırması nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.