Anayasa Mahkemesi İbrahim Halil Şeker Kararı 2022/53714 B.

Bu karar, haksız koruma tedbirlerine karşı açılan tazminat davalarında mahkemelerin davacıların ileri sürdüğü temel ve somut iddiaları ne ölçüde karşılaması gerektiği bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, tutukluluğun devamına ilişkin kararların ve bu kararlara yapılan itirazların sonuçlarının şüpheliye tebliğ edilmemesi gibi usuli eksikliklerin, doğrudan tazminat talebine konu edilebileceğini vurgulamıştır. Bireylerin hürriyetlerine yönelik müdahalelerin yargısal denetiminde, ileri sürülen şikâyetlerin esasa girilmeden dava şartı yokluğu gibi şekli gerekçelerle reddedilmesi açıkça hukuka aykırı bulunmuştur. Karar, gerekçeli karar hakkının sadece şekli bir yükümlülük olmadığını, aksine uyuşmazlığın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki somut iddiaların tatminkar bir biçimde tartışılmasını emrettiğini bir kez daha ve net olarak ortaya koymuştur.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, özellikle Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında haksız tutuklama veya koruma tedbirleri nedeniyle açılan tazminat davalarında mahkemelerin izlemesi gereken hukuki denetim yöntemini standartlaştırmasıdır. Yargıtay içtihatlarıyla da sabit olduğu üzere, belli başlı tazminat talepleri için ceza davasının esası hakkında kesinleşmiş bir hüküm bulunması hukuken zorunlu değildir. Buna rağmen yerel mahkemelerin, derdest davalarda koruma tedbirlerine dayalı tazminat istenemeyeceği gibi hatalı yorumlarla davaları reddetmesi, bu ihlal kararı ile kesin olarak engellenmektedir. Uygulamada, koruma tedbirlerinin uygulanış biçimine dair şikâyetlerini dile getiren kişilerin tazminat davaları, mahkemeler tarafından daha titiz ve olayların maddi örgüsüne inilerek incelenmek zorundadır. Yargı mercileri, davanın sonucunu doğrudan etkileyecek itirazları asla yanıtsız bırakamayacak ve soyut, şekli ret kararları yerine iddiaların esasına dair yeterli ve ikna edici hukuki gerekçeler sunmakla her zaman mükellef olacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, bir cinayet soruşturması kapsamında tutuklanan başvurucu İbrahim Halil Şeker ile hazine (devlet) arasında yaşanan tazminat davasından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, hakkındaki yargılama süreci devam ederken tutukluluğunun devamına karar verildiğini, ancak bu devam kararının ve karara yaptığı itirazın sonucunun kendisine tebliğ edilmediğini belirtmiştir. Ayrıca, tutukluluk incelemeleri sırasında Cumhuriyet savcısının mütalaasının da kendisine bildirilmediğini ileri sürmüştür. Bu usuli eksiklikler ve hukuka aykırılıklar nedeniyle başvurucu, haksız ve gerekçesiz yere tutuklu kaldığını belirterek devlet aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Ancak tazminat davasına bakan ağır ceza mahkemesi, başvurucu hakkındaki ana ceza davasının halen devam ettiğini, yani derdest olduğunu ve kanundaki belirli şartların oluşmadığını ileri sürerek davanın dava şartı yokluğundan reddine karar vermiştir. İstinaf mahkemesinin de bu ret kararını onaması üzerine başvurucu, tazminat davasındaki esaslı iddialarının hiç incelenmediğini ve kararın gerekçesiz olduğunu belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken anayasal güvenceler ve ceza muhakemesi mevzuatında yer alan temel kurallara dayanmıştır. Yargılamanın merkezinde, herkesin adil yargılanma hakkına sahip olduğunu güvence altına alan Anayasa'nın 36. maddesi ve bütün mahkemelerin her türlü kararının gerekçeli olarak yazılmasını emreden Anayasa'nın 141. maddesi bulunmaktadır. Adil yargılanma hakkının en önemli ve temel unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin yargılamada ileri sürülen tüm iddialara tek tek detaylı yanıt vermesini gerektirmese de, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların makul ve konuyla doğrudan ilgili bir gerekçeyle karşılanmasını mutlaka zorunlu kılmaktadır.

Somut uyuşmazlığın çözümünde, koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istemini düzenleyen 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 açıkça ön plana çıkmaktadır. Yargıtay kararlarında çok net bir biçimde ifade edildiği üzere, 5271 sayılı Kanun m.141 kapsamında açılan bazı tazminat davalarında, asıl ceza davasının esası hakkında bir karar verilmiş olması veya bu ceza davasının kesinleşmiş olması mutlak bir şart değildir. Kişilerin gözaltı süresi içinde kanuni sürelerde hâkim önüne çıkarılmaması, tutukluluk kararlarına veya itiraz sonuçlarının tarafına tebliğ edilmemesi gibi yargısal usul güvencelerinin ihlaline dayanan tazminat taleplerinde, davanın derdest olması veya yargılamanın sürmesi tazminat istemine hiçbir şekilde engel teşkil etmemektedir. Derece mahkemelerinin, asıl davanın esasına ilişkin hüküm verilmediği gibi bir gerekçeyle tazminat taleplerini toptan reddetmesi yasal düzenlemelere ve yerleşik içtihatlara açık bir aykırılık oluşturmaktadır. Dolayısıyla, mahkemelerin davacı tarafın sunduğu ve davanın sonucunu doğrudan doğruya etkileyecek hukuki argümanları tamamen görmezden gelerek, yalnızca genel geçer ve şekli ifadelere dayanarak davayı reddetmesi, anayasal bir güvence olan gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı gerekçeli karar hakkı çerçevesinde titizlikle incelemiştir. Başvurucu, tutukluluğunun devamına ilişkin verilen kararın ve bu karara yaptığı itiraz neticesinde çıkan kararın kendisine tebliğ edilmediğini, ayrıca tutukluluk incelemelerinde Cumhuriyet savcısının mütalaasının da tarafına bildirilmediğini açık, şüpheye yer bırakmayacak ve somut bir biçimde ileri sürerek tazminat davası açmıştır. Ancak, ilk derece mahkemesi sıfatıyla davaya bakan Şanlıurfa 1. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucunun bu somut ve yasal dayanaktan beslenen şikâyetlerini detaylıca incelemek yerine, yalnızca başvurucunun makul sürede yargı mercii önüne çıkarıldığı ve hakkında halihazırda devam eden bir ceza davası olduğu (derdest dava) gerekçesiyle tazminat şartlarının oluşmadığına kanaat getirerek davayı esasa girmeden şeklen reddetmiştir. Daha sonraki aşamada istinaf makamı olan bölge adliye mahkemesi de bu temel hukuki eksikliği gidermemiştir.

Anayasa Mahkemesi, konu hakkındaki Yargıtay içtihatlarına atıf yaparak, haksız gözaltı veya usule aykırı uygulanan koruma tedbirleri nedeniyle açılacak tazminat davalarında, asıl ceza davasının sonuçlanmasının her zaman için zorunlu olmadığını net bir biçimde tespit etmiştir. Başvurucunun dava dilekçesinde dayandığı usuli eksiklikler, kanunun doğrudan tazminat nedeni olarak öngördüğü hususlardandır ve ana ceza davasının derdest olması bu iddiaların incelenmesine hiçbir surette yasal bir engel oluşturmamaktadır. Ne var ki ilk derece mahkemesi, başvurucunun bu çok temel itirazlarını ve sunduğu içtihatları hiçbir şekilde dikkate almamış, iddiaların davanın sonucunu değiştirebilecek kapasitede olmasına rağmen bunları hiçbir gerekçe ile karşılamamıştır. Derece mahkemesinin, başvurucunun tutukluluk incelemelerinde kararların tebliğ edilmediği yönündeki çok açık şikâyetini, sadece kanuna uygun olarak tutuklandığı gibi kalıplaşmış ve genel geçer bir ifadeyle geçiştirmesi, yargısal denetimin eksik yapıldığını ve hak arama hürriyetinin kısıtlandığını göstermiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, davanın sonucunu etkileyecek nitelikteki esaslı iddiaların karşılanmaması nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.