Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Esaslı iddialar mahkemelerce yeterli gerekçeyle karşılanmalıdır.
• Tazminat talepleri dayandığı kanun maddesine göre incelenmelidir.
• Gerekçesiz ret kararları adil yargılanma hakkını zedeler.
• Kanun yolu mercileri esaslı itirazları değerlendirmekle yükümlüdür.

Bu karar, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali iddiasıyla açılan tazminat davalarında mahkemelerin gerekçelendirme yükümlülüğünün sınırlarını net bir biçimde çizmesi bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun açıkça hukuka aykırı tutuklama iddiasıyla ve spesifik bir kanun maddesine dayanarak açtığı davanın, mahkemelerce tamamen farklı bir bende dayandırılarak usulden reddedilmesini adil yargılanma hakkı kapsamında ağır bir eksiklik olarak değerlendirmiştir. Karar, yargı mercilerinin vatandaşların iddialarını kendi bağlamı içinde doğru anlaması ve bu iddialara makul, ilgili ve yeterli gerekçelerle yanıt vermesi gerektiği kuralını güçlü bir şekilde pekiştirmektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar özellikle koruma tedbirleri nedeniyle açılan tazminat davalarında yerel mahkemelerin ve istinaf mercilerinin matbu ret gerekçelerinden kaçınması gerektiğine dair kesin bir mesaj niteliğindedir. Mahkemeler, asıl davanın derdest olması gibi genel geçer ret gerekçelerine sığınmak yerine, davacının tazminat talebinin spesifik hukuki dayanağını titizlikle incelemek zorundadır. Uygulamadaki önemi itibarıyla bu karar, ilk derece ve kanun yolu mahkemelerinin, tarafların davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı itirazlarına kör kalamayacağını ve bu itirazların yargılamanın her aşamasında şeffaf bir gerekçeyle karşılanmasının anayasal bir zorunluluk olduğunu tescil etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, bir cinayet soruşturması kapsamında tutuklanan başvurucunun, tutukluluk hâlinin devamına ilişkin kararların hukuka aykırı olduğu, savcılık mütalaasının ve itiraz sonuçlarının kendisine bildirilmediği gerekçesiyle devlete karşı açtığı maddi ve manevi tazminat davasından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, haksız tutuklama nedenlerine ve usul eksikliklerine dayanarak tazminat talebinde bulunmuş; ancak yerel mahkeme, başvurucu hakkında henüz kesinleşmiş bir beraat kararı olmadığı ve asıl ceza davasının devam ettiği gerekçesiyle tazminat davasını usulden reddetmiştir. Başvurucu, davasını beraat şartı aramayan farklı bir kanun maddesine dayandırdığını belirterek bu karara itiraz etse de, istinaf mahkemesi başvurucunun bu özgül itirazını hiç değerlendirmeden ret kararını onamıştır. Bunun üzerine başvurucu, iddia ve itirazlarının mahkemelerce dikkate alınmadığını ve kararların gerekçesiz olduğunu belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın ayrılmaz bir temel parçası olan gerekçeli karar hakkı üzerinde detaylıca durmuştur. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin mahkemeler önünde hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve verilen kararların demokratik bir toplum düzeninde denetlenebilir olmasını amaçlar. Mahkeme kararları, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazlara delillerle bağ kurularak mutlaka tatmin edici yanıtlar vermelidir.

Uyuşmazlığın temelini oluşturan en önemli norm, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 düzenlemesidir. Bu madde, koruma tedbirleri nedeniyle haksızlığa uğrayan kişilerin tazminat talep edebilecekleri hâlleri kategorik olarak düzenlemektedir. İlgili maddenin birinci fıkrasının (a) bendi, kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen kişilerin tazminat isteyebileceğini çok net bir biçimde belirtirken; (e) bendi ise kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilenlerin tazminat hakkını düzenler.

Yerleşik Yargıtay içtihatlarına göre, 5271 sayılı Kanun m. 141 kapsamındaki (a), (d), (g), (i), (j) ve (k) bentlerine dayanan tazminat taleplerinde asıl davanın sonucunun veya kesinleşmesinin beklenmesine hukuken gerek yoktur. Zira bu bentlerdeki hukuka aykırılık iddiaları, yargılama sonucunda verilecek nihai beraat veya mahkûmiyet kararından tamamen bağımsızdır. Kanun yolu mercilerinin, ilk derece mahkemesinin kararını onarken aynı gerekçeyi kullanması kural olarak yeterli görülse de, başvurucunun ancak kanun yolu aşamasında ileri sürebileceği veya ilk derece mahkemesince hiç karşılanmayan esaslı iddialarının istinaf mercilerince de incelenmemesi, adil yargılanma hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun tazminat davası açarken açıkça hukuka aykırı şekilde tutukluluğun devamına karar verilmesi, savcılık görüşünün bildirilmemesi ve itiraz sonuçlarına dair tarafına tebligat yapılmaması gibi ciddi usuli eksikliklere dayandığını tespit etmiştir. Bu hukuka aykırılık iddiaları ve tazminat talepleri, ceza muhakemesi mevzuatımızda asıl ceza davasının sonucunun beklenmesini kesinlikle gerektirmeyen şikâyetler arasında yer almaktadır. Ancak ilk derece mahkemesi konumundaki Şanlıurfa 4. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucunun bu net taleplerini tamamen yanlış bir hukuki zemin üzerinden değerlendirmiş ve davanın haksız tutuklama nedeniyle beraat edenlere tazminat ödenmesini düzenleyen bende dayandığını varsayarak inceleme yapmıştır. Buna bağlı olarak da başvurucu hakkında henüz kesinleşmiş bir beraat kararı bulunmadığından ve davanın derdest olduğundan bahisle davayı esasa girmeden usulden reddetmiştir.

Bu aşamadan sonra başvurucu, istinaf kanun yoluna başvurarak davasının kesinleşmiş beraat kararı gerektirmeyen ilgili kanun maddesine dayandığını, mahkemenin uyguladığı fıkranın olayla örtüşmediğini açıkça ve ısrarla ifade etmiştir. Ne var ki, istinaf incelemesini yürüten Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 16. Ceza Dairesi, başvurucunun bu somut, açık ve davanın sonucunu tamamen değiştirebilecek nitelikteki esaslı itirazını hiçbir şekilde dikkate almamıştır. İstinaf mahkemesi, asıl ceza davasının derdest olduğu şeklindeki ilk derece mahkemesi gerekçesini körü körüne aynen tekrarlayarak istinaf başvurusunu esastan kesin olarak reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, yargılama sürecini bir bütün olarak ele aldığında, başvurucunun özgül iddia ve itirazlarının derece mahkemelerince ilgili ve yeterli bir gerekçe ile hiçbir şekilde karşılanmadığı sonucuna varmıştır. Tarafların iddialarının mahkemelerce doğru bir şekilde nitelendirilmemesi ve asıl davanın sonucunu beklemeye gerek olmayan bağımsız bir tazminat talebinin kalıplaşmış, matbu gerekçelerle reddedilmesi, adil yargılanma hakkının en önemli anayasal unsurlarından olan gerekçeli karar hakkını derinden zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.