Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkeme önüne getirilen uyuşmazlık esastan çözülmelidir.
• Esaslı iddialar yargı mercilerince cevapsız bırakılamaz.
• Davanın reddi, tüm iddiaların değerlendirilmesini gerektirir.
• Tazminat taleplerinde hukuki dayanaklar ayrı ayrı incelenmelidir.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en temel yapı taşlarından biri olan "karar hakkı"nın, derece mahkemelerince ne ölçüde titizlikle ele alınması gerektiğini açıkça ortaya koyan oldukça kritik bir içtihat niteliği taşımaktadır. Hukuken bu karar, uyuşmazlığın çözümü için adalet arayışıyla yargı mercilerine başvuran bir bireyin, mahkemeler tarafından yalnızca şeklî bir ret veya kabul hükmü ile geçiştirilemeyeceğini teyit etmektedir. Davanın temelini oluşturan esaslı iddia ve hukuki dayanakların bizzat incelenip ayrıntılı bir gerekçeyle karara bağlanması anayasal bir zorunluluktur. Vatandaşların hukuk sistemine olan güvenini sarsmamak adına, mahkemelerin tarafların dilekçelerinde sunduğu hukuki gerekçelerden tamamen kopuk, şablonlaşmış veya ilgisiz gerekçelerle davayı reddetmesinin mahkemeye erişim hakkını ve uyuşmazlığın çözümünü sağlayan mahkeme hakkını özünden zedeleyeceği Anayasa Mahkemesi tarafından net bir dille vurgulanmıştır.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, özellikle koruma tedbirleri nedeniyle açılan maddi ve manevi tazminat davalarında ilk derece mahkemeleri ile istinaf mercileri için kesin ve bağlayıcı bir yol haritası çizmektedir. Ceza muhakemesi sürecinde haksız tutuklama, kararın tebliğ edilmemesi veya itirazın incelenmemesi gibi oldukça spesifik şikâyetlerle açılan tazminat davalarında, davacının hangi alt bende dayandığına bakılmaksızın, mahkemelerin salt "başlangıçtaki tutuklamanın hukuka uygun olduğu" şeklindeki genel geçer ve ilgisiz bir gerekçeyle davanın usulden reddine karar vermesi pratiğine son verilmesi gerektiği altı çizilerek belirtilmiştir. Uygulamada zaman zaman karşılaşılan, davacının en temel ve esaslı iddialarının dahi mahkeme kararlarında adeta görmezden gelinmesi sorununa karşı Anayasa Mahkemesi güçlü bir hukuki fren mekanizması oluşturmuş, yargı makamlarının her bir iddiayı kendi hukuki bağlamı içerisinde tek tek değerlendirerek maddi adaletin tesisini sağlamalarını mecburi kılmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Bu hukuki uyuşmazlık; kasten öldürme suçu isnadıyla ceza infaz kurumunda tutuklu bulunan başvurucunun, yargılama sürecinde maruz kaldığını iddia ettiği hukuka aykırı koruma tedbirleri nedeniyle Maliye Hazinesine karşı açtığı tazminat davasından kaynaklanmaktadır.

Olayın temelinde, mahkeme tarafından verilen tutukluluğun devamına ilişkin kararın başvurucuya veya yakınlarına tebliğ edilmemesi ve başvurucunun tutukluluğa yönelik yaptığı resmi itirazın yargı mercilerince hiçbir şekilde değerlendirilerek karara bağlanmaması yatmaktadır. Başvurucu, yasadan doğan bu bildirim ve itiraz mekanizmalarının işletilmemesi nedeniyle hak kaybına uğradığını belirterek devletten maddi ve manevi tazminat talep etmiştir.

Ancak başvurucunun tazminat talebini inceleyen yerel mahkeme, başvurucunun şikâyet ettiği bu spesifik konuları (tebligat eksikliği ve itirazın incelenmemesi) değerlendirmek yerine; davanın konusundan tamamen bağımsız olarak başvurucunun en baştaki yakalanma ve tutuklanma sürecinin kanuna uygun olduğunu belirterek davayı reddetmiştir. Uyuşmazlık, başvurucunun bu ret kararıyla adalete erişiminin ve iddialarına dair bir karar elde etme hakkının elinden alınıp alınmadığı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, bireylere yalnızca mahkemelere dava açma hakkı sunmakla kalmaz, aynı zamanda mahkeme hakkının ayrılmaz bir parçası olan "karar hakkı"nı da teminat altına alır. Karar hakkı, mahkeme önüne usulüne uygun olarak getirilen bir uyuşmazlığın, yargı merciince uyuşmazlığın esasına girilerek ve tarafların ileri sürdüğü esaslı iddialar dikkate alınarak karara bağlanmasını isteme güvencesidir. Şeklî bir yargılama yapılıp uyuşmazlığın temelindeki hukuki iddiaların incelenmemesi, mahkemeye erişim ve adil yargılanma haklarını bütünüyle işlevsiz bırakır.

Öte yandan, ceza adaleti sistemimizde haksız koruma tedbirlerine karşı başvurulabilecek yollar 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 hükmüyle detaylı bir şekilde düzenlenmiştir. Bu madde, salt haksız tutuklamayı değil, tutukluluk sürecindeki usul güvencelerinin ihlalini de tazminat nedeni olarak saymaktadır. Örneğin, 5271 sayılı Kanun m. 141/1-g bendi uyarınca yakalama veya tutuklama nedenlerinin ve haklarındaki iddiaların şüpheliye yazılı veya sözlü olarak hemen bildirilmemesi, m. 141/1-h bendi uyarınca yakalanan veya tutuklanan kişinin durumunun yakınlarına bildirilmemesi ve m. 141/1-k bendi uyarınca yakalama veya tutuklama işlemine karşı kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmama durumları açıkça ayrı birer tazminat talebi dayanağıdır.

Yargı mercilerinin, bireylerin 5271 sayılı Kanun m. 141 kapsamında açtığı tazminat davalarında, davacının hangi kanun hükmüne dayandığını ve hangi usuli güvencenin ihlal edildiğini titizlikle tespit etmesi; kararını da tamamen bu iddiaların ve delillerin hukuki bir tahliline dayandırması Anayasa m. 36'nın emredici bir gereğidir. Bir uyuşmazlıkta hukuki ve maddi sorunlarla tamamen ilgisiz ve yüzeysel değerlendirmelere kararda yer verilerek asıl taleplerin yanıtsız bırakılması, hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmayan ağır bir hak ihlali oluşturmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda, kasten öldürme suçu kapsamında yargılanan başvurucu, tutukluluğunun devamına ilişkin kararların kendisine ve yakınlarına kanunda belirtilen usullere uygun olarak tebliğ edilmediğini, ayrıca bu kararlara yönelik yaptığı itirazların mahkeme tarafından hiçbir şekilde esastan incelenip karara bağlanmadığını ileri sürerek tazminat davası açmıştır. Başvurucu, dava dilekçesinde iddialarını son derece somut bir biçimde şekillendirerek tazminat isteminin hukuki dayanağı olarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141/1-g, h, k bentlerini açıkça ve detaylıca mahkemeye sunmuştur.

Ancak başvurucunun bu somut taleplerini incelemekle görevli olan Şanlıurfa 1. Ağır Ceza Mahkemesi, dava dosyasındaki esaslı iddiaları ve hukuki dayanakları hiçbir şekilde değerlendirmeye almamıştır. İlk derece mahkemesi, başvurucunun tebligat eksikliği ve itirazın incelenmemesi yönündeki şikâyetlerine değinmek yerine; başvurucunun kanunda belirtilen koşullar içinde yakalandığı, tutuklandığı ve makul sürede yargı mercii önüne çıkarıldığı gibi davanın asıl konusuyla örtüşmeyen gerekçelere dayanmıştır. Bu çerçevede mahkeme, davanın aynı maddenin (a) ve (d) bentleri uyarınca şartlarının oluşmadığı gerekçesiyle reddine karar vermiştir. Başvurucu, davanın tamamen farklı bentlere dayanılarak açıldığı yönündeki haklı itirazlarını istinaf dilekçesinde açıkça dile getirmesine rağmen, Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 16. Ceza Dairesi de ilk derece mahkemesinin kararını hukuka uygun bularak istinaf başvurusunu esastan reddetmiş ve başvurucunun iddialarındaki bu temel mantıksal kopukluğu gidermemiştir.

Anayasa Mahkemesi tarafından yapılan incelemede, derece mahkemelerinin başvurucunun tazminat talebine dayanak yaptığı asli şikâyetlerin tamamına yönelik hiçbir hukuki veya maddi değerlendirme yapmadığı, bu şikâyetler yönünden uyuşmazlığı çözecek olumlu ya da olumsuz herhangi bir hüküm kurmadığı açıkça tespit edilmiştir. Mahkemelerin, başvurucunun iddialarına bütünüyle kayıtsız kalarak karar vermekten fiilen kaçınması, kişinin uyuşmazlığın esasına dair bir yargı kararı elde etme imkânından tamamen yoksun bırakılmasına yol açmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.