Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kuvvetli suç şüphesi tutuklamanın ön koşuludur.
• Tanık anlatımları kuvvetli suç belirtisi sayılabilir.
• Kaçma şüphesi tutuklama için meşru amaçtır.
• Tahliye durumunda öncelikle tazminat davası açılmalıdır.

Bu karar hukuken, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında soruşturma aşamasında başvurulan tutuklama koruma tedbirinin Anayasa'ya ve ulusal mevzuata uygunluğunun kapsamlı bir denetimini içermektedir. Anayasa Mahkemesi, tutuklamanın en temel ön koşulu olan kuvvetli suç şüphesinin varlığını, dosya kapsamındaki somut olgular, ele geçirilen yasaklı materyaller ve bu bulguları destekleyen tanık anlatımları çerçevesinde derinlemesine değerlendirmiştir. İsnat edilen suçun niteliği, eylemin yasa dışı silah ticareti gibi ciddi bir boyutu içermesi ve kanunda öngörülen yaptırımın ağırlığı dikkate alınarak, şüphelinin kaçma veya delilleri karartma tehlikesinin bulunması durumunda tutuklama tedbirinin orantılı ve hukuka uygun kabul edileceği altı çizilerek vurgulanmıştır. Başvurucunun yasa dışı silah ticareti iddiasıyla tutuklanmasında, sadece soyut şüphelere değil, işyerinde bizzat ele geçirilen suç eşyalarına ve birbirini doğrulayan beyanlara dayanılması isabetli bulunmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, tutuklama koruma tedbirinin ilk uygulandığı safhada yerel mahkemelerin takdir yetkisinin sınırlarını ve delillerle doğrudan temas halindeki yargı mercilerinin değerlendirmelerine verilen önemi bir kez daha ortaya koymaktadır. Mahkeme, tanık anlatımlarının ve somut arama bulgularının tutuklama için yeterli kuvvetli belirti sayılması hususunda yargı mercilerinin tespitlerine, bariz bir temelsizlik veya keyfilik barındırmadığı sürece müdahale etmeyeceğini göstermiştir. Uygulamadaki önemi bakımından karar, tutukluluk süresinin makul olmadığına dair iddialarda, şüpheli başvuru sırasında tahliye edilmişse öncelikle tazminat davası yolunun tüketilmesi gerektiğine dair yerleşik içtihadı güçlü bir şekilde pekiştirmekte ve meslektaşlara yön göstermektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Ferhat Turhan, av malzemeleri satan ticari bir işyeri işletmektedir. Emniyet güçleri tarafından gerçekleştirilen bir önleme araması sırasında, başka bir şahsın taşıdığı çuvalın içerisinde uzun namlulu silahlara ait olduğu değerlendirilen çok sayıda yasa dışı parça ve ekipman ele geçirilmiştir. Yakalanan bu şahıs, söz konusu malzemeleri doğrudan başvurucunun işletmekte olduğu işyerinden satın aldığını iddia etmiştir. Bu gelişme üzerine başvurucuya ait işyerinde ve işyerinin çatısındaki gizli bölmelerde yapılan aramalarda çok sayıda silah parçası bulunmuştur. Başvurucu, izinsiz olarak ateşli silah ve mermileri ülkeye sokma, imal etme, nakletme ve satma suçlamasıyla gözaltına alınmış ve sulh ceza hâkimliği tarafından kuvvetli suç şüphesi gerekçesiyle tutuklanmıştır. Temel uyuşmazlık, başvurucunun delilsiz yere tutuklandığını, ayrıca cezaevinde geçirdiği tutukluluk süresinin makul süreyi aştığını ve tutukluluk durumunun incelendiği duruşmalarda avukat yardımından hukuka aykırı olarak mahrum bırakıldığını ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmasından kaynaklanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümü, Anayasa'nın temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasının genel ilkelerini düzenleyen 13. maddesi ile doğrudan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını güvence altına alan 19. maddesi çerçevesinde şekillenmektedir. Anayasa'nın 19. maddesinin üçüncü fıkrasına göre, suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmalarını, delilleri yok etmelerini veya değiştirmelerini önlemek maksadıyla veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunda gösterilen diğer hâllerde yetkili hâkim kararıyla tutuklanabilir. Bu doğrultuda, kişi özgürlüğünü kısıtlayıcı en ağır koruma tedbiri olan tutuklama işleminin meşru sayılabilmesi için suç isnadının mutlaka inandırıcı ve nesnel delillerle desteklenmesi hukuki bir zorunluluktur. Tutuklamanın ön koşulu suçluluğa dair kuvvetli belirtilerin objektif olarak ortaya konmasıdır.

Bunun yanı sıra, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100 tutuklama nedenlerini ve şartlarını açıkça düzenlemektedir. Bu maddeye göre, kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması ve kanunda belirtilen bir tutuklama nedeninin (örneğin kaçma şüphesi, delil karartma tehlikesi, tanıklar veya mağdurlar üzerinde baskı kurma ihtimali gibi) varlığı hâlinde şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. Ayrıca aynı kanunda ismen sayılan belirli katalog suçların işlendiği hususunda kuvvetli şüphe bulunması hâlinde tutuklama nedeni yasa gereği varsayılabilmektedir. Somut olayda iddiaya konu olan ve katalog suçlar arasında değerlendirilen 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun m. 12 kapsamındaki izinsiz ateşli silah ticareti suçu da bu yasal çerçevede ele alınmıştır.

Tutuklamanın ölçülülüğü ilkesi bağlamında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 109 uyarınca adli kontrol tedbirlerinin yetersiz kalıp kalmayacağının da mahkemelerce mutlaka gerekçelendirilmesi gerekir. Yerleşik Anayasa Mahkemesi içtihatları ve evrensel hukuk prensipleri gereğince, tutuklama aşamasında delillerin tamamen toplanmış olması veya isnat edilen suçun kesin sübuta ermesi aranmaz; ceza yargılaması ve soruşturma sürecinin selametle devam etmesi açısından kuvvetli suç şüphesinin varlığı yeterli kabul edilir. Ayrıca, makul süreyi aşan tutukluluk iddialarında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 hükümlerinin işletilmesi asıldır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını derinlemesine incelerken öncelikle tutuklama tedbirinin kanuni dayanağının ve meşru amacının bulunup bulunmadığını değerlendirmiştir. Başvurucunun işyerinde ve işyerinin çatısında kolluk kuvvetleri tarafından yapılan titiz aramada uzun namlulu silahlara ait olduğu değerlendirilen çok sayıda ekipmanın işletme içerisindeki gizli bir bölmede bulunması, bu eşyaların satışına ve faturalandırmasına ilişkin diğer şüpheliler ile olan iletişim trafikleri, tutarsızlık gösteren tanık anlatımları, dosyada kuvvetli suç şüphesi olarak kabul görmüştür. Anayasa Mahkemesi, yerel sulh ceza hâkimliğinin tanık beyanlarını, hayatın olağan akışına bütünüyle aykırı olan ticari hamleleri ve aramada elde edilen fiziksel bulguları kuvvetli belirti olarak nitelendirmesinin hiçbir şekilde temelsiz veya keyfî olmadığını vurgulamıştır. İsnat edilen yasa dışı silah ticareti suçunun 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında tutuklama nedeni varsayılabilen ağır katalog suçlar arasında yer alması, suçun toplumsal güvenliğe yönelik niteliği ve kanunda öngörülen hapis cezasının üst sınırı dikkate alındığında, şüphelinin kaçma ve delilleri karartma şüphesinin varlığına dayanan tutuklama kararının son derece ölçülü olduğu tespiti yapılmıştır.

Tutukluluğun makul süreyi aştığına ilişkin ikinci temel iddia bakımından Yüksek Mahkeme, başvurucunun bireysel başvurusunun esastan incelendiği tarih itibarıyla yargılamanın ilerleyen aşamalarında zaten tahliye edilmiş olduğu olgusunu tespit etmiştir. Bu tespit ışığında, asıl ceza davası henüz sonuçlanmamış olsa dahi tahliye edilen veya hükümlü hâle gelen başvurucuların iddiaları için öncelikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 uyarınca tazminat davası açması gerektiği hatırlatılmıştır. Bu son derece etkili hukuki yol tüketilmeden doğrudan bireysel başvuruda bulunulduğu için talebin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle incelenemeyeceği net bir şekilde ifade edilmiştir.

Son olarak, mahkemenin resen yaptığı tutukluluk inceleme duruşmalarında müdafi yardımından yararlandırılmama şikâyeti de dikkatle incelenmiştir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, kanun gereği belirli periyotlarla resen yapılan tutukluluk incelemelerinin, hürriyeti kısıtlanan kişiye tanınan yargı merciine doğrudan itiraz edebilme hakkı kapsamında değerlendirilemeyeceği, bu nedenle iddiaların konu bakımından yetkisizlik sebebiyle esastan incelenemeyeceği açıkça hükme bağlanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.