Anayasa Mahkemesi Osman Sunan Kararı 2021/56343 B.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkının somut bir ihlalini gözler önüne sermektedir. Yargılama sürecinde taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki iddia ve itirazların, derece mahkemeleri ile kanun yolu mercileri tarafından dikkate alınmaması, mahkeme kararlarının hukuki denetimini imkansız kılmaktadır. Özellikle bilirkişi raporlarına karşı yapılan somut, ölçülebilir ve emsal mahkeme dosyalarına dayanan itirazların mahkemelerce yanıtsız bırakılması, yargılamanın hakkaniyetini temelden sarsan bir eksikliktir.

Emsal niteliğindeki bu karar, idari yargıda ve diğer tüm yargı kollarında görev yapan hâkimler için bağlayıcı bir standart belirlemektedir. Mahkemeler, uyuşmazlığı karara bağlarken sadece ulaştıkları sonucu değil, tarafların esaslı itirazlarını neden reddettiklerini de kararlarında somut olarak tartışmak zorundadır. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan şablon ve soyut ret gerekçelerinin anayasal hak ihlali doğuracağı bu kararla bir kez daha tescillenmiştir. Benzer davalarda vatandaşların, alınan teknik raporlardaki açık maddi hatalara veya çelişkilere yönelik itirazlarının mahkemelerce titizlikle incelenmesi gerektiği, aksi durumun doğrudan ihlal ve yeniden yargılama sebebi sayılacağı kesin bir hukuki gerçeklik olarak ortaya konmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Osman Sunan isimli vatandaş, maliki olduğu dükkânın bulunduğu binanın depremde ağır hasar alarak Acil Durum ve Afet Yönetim Başkanlığı tarafından yıkılması üzerine ilgili idarelere karşı maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Davacı, yıkım işlemi ve sonrasındaki süreçte idarenin kusuru olduğunu belirterek oluşan zararlarının karşılanmasını talep etmiştir.

Yargılama sürecinde mahkemece alınan bilirkişi raporunda, dükkânın metrekaresi ve idarenin kusur oranı belirlenmiştir. Ancak davacı, aynı binaya ilişkin başka bir emsal davada metrekarenin ve kusur oranlarının çok daha farklı tespit edildiğini belirterek bu rapora somut verilerle itiraz etmiştir. İlk derece mahkemesi ve istinaf dairesi, davacının bu açık çelişkiye dikkat çeken esaslı itirazlarını dikkate almadan ve tatminkar şekilde gerekçelendirmeden davayı reddetmiştir. Uyuşmazlık, vatandaşın davanın seyrini değiştirecek bu haklı itirazlarının mahkemelerce değerlendirilmeden geçiştirilmesinden kaynaklanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin uyuşmazlığı çözerken dayandığı temel kuralların başında, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkı gelmektedir. Adil yargılanma hakkının en kritik unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin verdikleri kararların dayanaklarını açık ve anlaşılır bir biçimde ortaya koymalarını zorunlu kılar. Bu husus aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 141 uyarınca bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılması mecburiyetinin de doğal bir yansımasıdır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin yargılamada ileri sürülen her türlü iddiaya ayrıntılı yanıt vermesini gerektirmese de, uyuşmazlığın sonucunu etkileyebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların mutlaka karşılanmasını emreder. Tarafların davanın temel hukuki ve maddi sorunlarına dair sundukları argümanlar ile deliller arasındaki bağın mahkeme kararında gösterilmesi ve tartışılması şarttır.

Doktrin ve anayasal yargı uygulamalarında kabul edildiği üzere, sadece ilk derece mahkemelerinin değil, kanun yolu denetimi yapan istinaf ve temyiz mercilerinin de bu yükümlülüğe uyması gerekmektedir. İstinaf veya temyiz mercileri, ilk derece mahkemesinin gerekçesini benimseyerek kararı onayabilir; ancak ilk derece mahkemesinde karşılanmamış olan belirleyici nitelikteki itirazların kanun yolu mercilerince de cevapsız bırakılması, adil yargılanma hakkının özünü zedeler. Yargılamanın şeffaflığı ve adaletin tecelli ettiğine dair toplumsal inancın sağlanması için, özellikle davanın sonucunu değiştirebilecek itirazların yargı mercilerince aydınlatılması temel bir anayasal zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun deprem sonrası yıkılan taşınmazı nedeniyle açtığı tazminat davasında yaşanan süreçleri detaylı bir biçimde incelemiştir. Yapılan değerlendirmede, uyuşmazlığın temelinin taşınmazın yeniden yapım bedeli ve yıkımdaki kusur oranları olduğu tespit edilmiştir. Taşınmazın yapım bedeli doğrudan yüz ölçümüne bağlı olduğundan, başvurucunun dükkânın metrekaresine yönelik itirazlarının davanın sonucunu doğrudan etkileyecek mahiyette esaslı bir iddia olduğu vurgulanmıştır.

Başvurucu, yargılama sırasında alınan bilirkişi raporuna yönelik itirazlarında ve istinaf dilekçesinde, aynı binaya ilişkin görülen başka bir mahkeme dosyasını emsal göstermiş ve o dosyada dükkân alanının 197,93 metrekare olarak belirlenmesine karşın kendi dosyasında 63,76 metrekare gibi çok daha düşük ve hatalı bir tespit yapıldığını açıkça ortaya koymuştur. Aynı şekilde kusur oranlarında da emsal dosyalarla açık çelişkiler bulunduğunu belirtmiştir.

Anayasa Mahkemesi, davanın sonucunu radikal biçimde değiştirebilecek bu somut ve karşılaştırmalı itirazların ilk derece mahkemesi olan Van 2. İdare Mahkemesi ve istinaf mercii olan Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 2. İdari Dava Dairesi tarafından hiçbir şekilde makul bir temelde tartışılmadığını tespit etmiştir. Mahkemelerin, itirazların bilirkişi raporunu kusurlandıracak nitelikte olmadığı şeklindeki genel geçer ve soyut bir gerekçeyle bu esaslı argümanları geçiştirmesinin anayasal güvencelerle bağdaşmadığı ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun kararın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialarının karşılanmaması nedeniyle gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.