Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Esasa etkili iddialar kararda mutlaka karşılanmalıdır.
• Mahkemeler tarafların temel argümanlarına makul yanıt vermelidir.
• Gerekçesiz bırakılan esaslı iddialar hak ihlali yaratır.
• Adil yargılanma hakkı gerekçeli karar hakkını kapsar.

Bu karar, adil yargılanma hakkının temel yapı taşlarından biri olan gerekçeli karar hakkının kapsamını ve sınırlarını bir kez daha net bir biçimde ortaya koyması açısından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Yargılamanın tarafları, iddialarını destekleyen somut ve davanın kaderini doğrudan etkileyebilecek resmî belgeler sunduğunda, mahkemelerin bu delilleri görmezden gelme lüksü bulunmamaktadır. İdarenin işlem ve eylemlerine karşı açılan tam yargı davalarında, uyuşmazlığın bel kemiğini oluşturan sağlık raporları gibi kanıtların mahkeme kararlarında hiç tartışılmaması, Anayasa ile teminat altına alınan yargısal güvenceleri işlevsiz hâle getirmektedir.

Benzer idari davalar ve tazminat süreçleri için bu karar güçlü bir emsal etkisi yaratmaktadır. Özellikle askeri personel veya zorlu kamu görevlerinde bulunan kişilerin, mesleğe giriş aşamasında aldıkları "sağlam" raporlarına rağmen, mesleki eğitimleri ya da görevleri sırasındaki yaralanmalarının "önceki rahatsızlıklara" bağlanarak reddedildiği dosyalarda, derece mahkemelerinin sorumluluğu artmaktadır. Uygulamada, alt derece mahkemeleri ve istinaf mercileri, tarafların davanın esasına etki eden kök iddialarını detaylı ve mantıksal bir silsile içinde gerekçelendirmek zorundadır. Aksi hâlde, adil yargılanma hakkı zedelenecek ve bu tür eksik incelemeler üst mahkemeler veya Anayasa Mahkemesi tarafından ihlal sebebi sayılarak doğrudan bozma ya da yeniden yargılama sebebi oluşturacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Isparta Eğirdir Dağ Komando Okulu 1. Kurs Tabur Komutanlığında uzman erbaş kursiyeri olarak eğitim gören İrfan Çeliker'in, Millî Savunma Bakanlığına karşı açtığı tam yargı (tazminat) davasından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, eğitim sırasında koşarken düşüp dizinden yaralanmış, geçirdiği ameliyatların ardından yüzde on sekiz oranında engelli kalarak Türk Silahlı Kuvvetlerinden ilişiği kesilmiştir.

Yaşadığı bu olay nedeniyle idarenin kusursuz sorumluluk ilkesi gereğince uğradığı maddi ve manevi zararların karşılanması için kuruma başvuran ancak talebi reddedilen başvurucu, idare mahkemesinde tazminat davası açmıştır. İdare mahkemesi, başvurucunun daha önceden de aynı dizinden rahatsızlığı olduğunu ve illiyet bağının kurulamadığını öne sürerek davayı reddetmiştir. Başvurucu ise göreve başlarken sağlam olduğuna dair resmî sağlık raporu bulunmasına rağmen bu durumun mahkemece dikkate alınmadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığın çözümünde çerçeve olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkını ve bu hakkın vazgeçilmez bir unsuru olan gerekçeli karar hakkını temel almıştır. Ek olarak, mahkemelerin her türlü kararlarını gerekçeli olarak yazmakla yükümlü olduğu hususu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 141/3 kuralında emredici bir anayasal görev olarak düzenlenmiştir.

Hukukun temel ilkeleri ve yerleşik yargısal içtihatlar uyarınca, mahkemelerin yargılama sırasında ileri sürülen her türlü iddia ve savunmaya ayrıntılı ve uzun uzadıya yanıt vermesi beklenmez. Ancak, bir kararın yasal, adil ve denetlenebilir olabilmesi için uyuşmazlığın esasını oluşturan sorunların incelendiğinin karar gerekçesinden tereddütsüz şekilde anlaşılması gerekmektedir. Muhakeme sürecinde taraflarca açık ve somut bir biçimde öne sürülen, davanın kaderini tayin edebilecek ve yargılamanın yönünü bütünüyle değiştirebilecek nitelikteki iddiaların, mahkemelerce makul ve doyurucu bir gerekçe ile karşılanması hukuk devletinin zorunluluğudur.

Doktrinde ve temel anayasa hukuku prensiplerinde vurgulandığı üzere, mahkemenin davanın sonucuna etkili olduğunu zımnen ya da açıkça kabul ettiği bir husus hakkında yeterli yanıt vermemesi veya esasa dair bu denli hayati iddiaları tamamen cevapsız bırakması, gerekçeli karar hakkının ağır bir ihlali sonucunu doğurmaktadır. İdare hukukunda kusursuz sorumluluk ve mesleki risk ilkelerinin değerlendirildiği davalarda, personelin işe girerken aldığı sağlık raporlarının illiyet bağı kurmadaki önemi göz ardı edilemez niteliktedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda, başvurucu İrfan Çeliker, askerlik görevine ve uzman erbaş kursuna başlamadan evvel 2013 yılında geçirdiği diz rahatsızlığının bütünüyle tedavi edildiğini vurgulamıştır. Daha da önemlisi, Türk Silahlı Kuvvetlerine kabul edilmeden hemen önce, 2015 yılında yetkili resmî hastanelerden sağlık kontrolünden geçirilmiş ve askerliğe girmesine engel bir durum olmadığına dair "sağlam" raporu almıştır. Başvurucu, kalıcı sakatlığa yol açan yaralanmanın kamu hizmeti bağlamındaki zorlu eğitim esnasında gerçekleştiğini ve mesleğe sağlam raporu ile girdiğini idare mahkemesi önünde defalarca ve açıkça ileri sürmüştür.

Buna karşın idare mahkemesi, başvurucunun engelli hâle gelmesine sebep olan rahatsızlığın uzman erbaş olarak istihdam edilmesinden önce de mevcut olduğu kanaatine varmış ve zararlı netice ile kamu hizmeti arasında illiyet bağının kesin bir şekilde ortaya konulamadığını belirterek maddi ve manevi tazminat davasını reddetmiştir. İstinaf makamı konumundaki Bölge İdare Mahkemesi de bu kararı uygun bularak itirazı reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesinin yaptığı titiz incelemede, başvurucunun davanın esasına ve sonucuna doğrudan etki edecek olan "askerliğe alınmadan önce hakkında sağlam raporu düzenlendiği" yönündeki temel iddiasının, derece mahkemeleri tarafından hiçbir aşamada değerlendirmeye alınmadığı saptanmıştır. İdare mahkemesi ve istinaf mercii, başvurucunun önceki rahatsızlığını ön plana çıkarırken, idarenin kendi prosedürleri kapsamında verilen güncel "sağlam" raporunu neden dikkate almadığı veya bu rapora neden itibar etmediği hususunda tek bir cümlelik açıklama dahi yapmamıştır. Başvurucunun yargılamanın yönünü değiştirebilecek bu esaslı argümanının ve kanıtının cevapsız bırakılması, kararın makul ve yeterli bir gerekçeden yoksun kalmasına neden olarak yargılamanın adilliğini sakatlamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, davanın sonucunu değiştirebilecek esaslı iddiaların mahkemelerce karşılanmaması nedeniyle adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir / başvuruyu kabul etmiştir.