Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Elkonulan eşyanın geç iadesi tazminat gerektirir.
• Tazminat davası iddiaları özenle incelenmelidir.
• Mahkemeler iddiaları tamamen cevapsız bırakmamalıdır.
• Maktu vekâlet ücreti aşan kısım istenemez.

Bu karar, ceza yargılamaları sürecinde elkonulan eşyaların zamanında iade edilmemesi veya geç iade edilmesi nedeniyle uğranılan zararların tazmini konusunda temel bir anayasal güvence sunmaktadır. Hukuka aykırı koruma tedbirleri nedeniyle açılan tazminat davalarında, derece mahkemelerinin başvurucuların temel iddialarını tamamen yanıtsız bırakması ve bu talepleri karşılamaktan kaçınması, anayasal bir güvence olan etkili başvuru hakkının doğrudan ihlali olarak değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, yargı organlarının vatandaşların tazminat taleplerini yalnızca şeklen değil, makul bir özen ve derinlikle incelemek zorunda olduğunu net bir şekilde vurgulamıştır.

Öte yandan, beraat eden sanıkların avukatlarına ödedikleri asgari ücret tarifesini aşan vekâlet ücretlerinin devletten tazminine ilişkin meşru bir beklentilerinin bulunmadığına hükmedilmesi, uygulamadaki önemli bir tartışmayı sonlandırmaktadır. Bu emsal karar, beraat eden kişilerin tazminat davalarında hangi kalemleri talep edebilecekleri konusunda son derece net sınırlar çizmektedir. Benzer davalarda emsal niteliği taşıyan bu hüküm, hem ilk derece mahkemelerinin elkonulan eşyalara ilişkin zararları değerlendirirken daha titiz ve dikkatli davranmasını sağlayacak hem de haksız koruma tedbirlerinden mağdur olan vatandaşların hak arama süreçlerinde iddialarına gerekçeli bir yanıt alma hakkını güçlendirecektir. Böylece, yargısal sistemin bireylerin hak ihlallerini gidermedeki etkinliği ve güvenilirliği daha da pekiştirilmiş olmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla gözaltına alınmış ve kısa bir süre sonra serbest bırakılmıştır. Yargılama sonucunda beraat eden ve bu kararı kesinleşen başvurucu, haksız yakalama ve gözaltı tedbirleri ile elkonulan eşyalarının zamanında iade edilmemesi nedeniyle oluşan zararlarının giderilmesi için Hazineye karşı maddi ve manevi tazminat davası açmıştır.

Dava dilekçesinde ayrıca, beraatle sonuçlanan yargılama sürecinde kendi avukatına ödediği ve asgari ücret tarifesinin üzerinde kalan avukatlık ücretinin de kendisine ödenmesini talep etmiştir. Ağır Ceza Mahkemesi manevi tazminat talebini kısmen kabul etmiş ancak maddi tazminat talebini reddetmiştir. Mahkeme, eşyaların iadesinin gecikmesinden doğan zararlara ilişkin iddiaları ise kararda hiç değerlendirmemiştir. İstinaf başvurusunun da reddedilmesi üzerine başvurucu, zararlarının karşılanmadığını ve taleplerinin cevapsız bırakıldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa m.40 kapsamında düzenlenen etkili başvuru hakkını ele almıştır. Etkili başvuru hakkı, kişinin anayasal bir hakkının ihlal edildiği iddiasını inceletebileceği makul, erişilebilir ve ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmaya elverişli yargısal yollara başvurabilme imkânını güvence altına alır. Bu hakkın sağlanabilmesi için idari ve yargısal yolların sadece şeklen var olması yeterli değildir; aynı zamanda bu yolların uygulamada da etkili bir biçimde çalışması, uyuşmazlığı esastan çözebilme kapasitesine sahip olması gerekmektedir. Yargılama makamlarının bu tür olaylara ilişkin yürüttükleri incelemelerde yeterli derinlik ve özeni göstermeleri büyük bir önem taşımaktadır.

Ceza muhakemesi sürecinde uygulanan koruma tedbirlerinden doğan zararların tazmini, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 hükümlerinde açıkça düzenlenmiştir. Anılan maddenin (1) numaralı fıkrasının (j) bendi uyarınca, eşyasına veya diğer mal varlığı değerlerine şartları oluşmadığı hâlde elkonulan, amacı dışında kullanılan veya zamanında geri verilmeyen kişilerin tazminat talep etme hakkı bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, adli makamların bu tür tazminat davalarında vatandaşların iddialarını makul bir dikkat ve özenle inceleme yükümlülüğü bulunmaktadır. Aksi takdirde, kanunla sağlanan bu yol sadece kâğıt üzerinde kalır ve etkili başvuru hakkı açıkça ihlal edilmiş olur.

Diğer yandan, mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddiaların incelenebilmesi için kişinin öncelikle Anayasa m.35 kapsamında korunmaya değer bir menfaatinin veya hukuken tanınmış meşru bir beklentisinin bulunması şarttır. Yargıtay içtihatları, sanık ile avukatı arasındaki özel hukuki ilişkiye dayanan ve maktu vekâlet ücretini aşan serbest meslek makbuzu ile ispatlanan avukatlık ücretlerinin 5271 sayılı Kanun m.141 kapsamında Hazine'den tazmin edilemeyeceğini yerleşik kararlarıyla ortaya koymaktadır. Bu hukuki durum karşısında, asgari ücretin üzerindeki vekâlet ücreti ödemeleri anayasal anlamda mülkiyet hakkı kapsamında korunan meşru bir beklenti oluşturmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını iki ana başlık altında somutlaştırmış ve derinlemesine değerlendirmiştir. İlk olarak, başvurucunun elkonulan eşyalarının iade edilmemesinden veya zamanında teslim edilmemesinden kaynaklanan zararların tazmini talebi incelenmiştir. Başvurucunun 5271 sayılı Kanun m.141 kapsamında açtığı tazminat davasında, dava dilekçesinde eşyaların geç iade edilmesi nedeniyle uğradığı zararın tazminini açık ve net bir biçimde talep ettiği tespit edilmiştir. Ancak yargılamayı yürüten derece mahkemeleri ile bölge adliye mahkemesi, başvurucunun bu haklı talebi hakkında yargılama süresince hiçbir değerlendirme yapmamış ve kararlarında bu önemli iddiaya dair hiçbir somut gerekçe sunmamıştır. Derece mahkemelerinin başvurucunun davanın sonucunu etkileyebilecek mahiyetteki esaslı iddialarını tamamen cevapsız bırakması, kanunla sunulan hukuki yolun pratikte elverişsiz ve etkisiz hâle gelmesine yol açmıştır. Bu eksik inceleme durumu, başvurucuya asgari güvenceleri içerecek şekilde etkili bir hukuk yolu sunulmadığını açıkça gösterdiğinden, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.

İkinci olarak, başvurucunun ceza davasında beraat etmesi nedeniyle özel avukatına ödediği ve asgari ücret tarifesini aşan ücretin Hazine'den tazmini talebi değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, taraflar arasındaki serbest sözleşmeye dayanan ve maktu vekâlet ücretini aşan avukatlık ücretlerinin devletten talep edilmesine yönelik yerleşik Yargıtay içtihatlarını dikkate almıştır. Bu istikrarlı içtihatlar ışığında, başvurucunun asgari tarifeyi aşan avukatlık ücretini devletten tahsil etme yönünde hukuken korunmaya değer, yeterli ve somut bir meşru beklentisinin bulunmadığı tespit edilmiştir. Korunmaya değer bir mülkiyet hakkının varlığı kanıtlanamadığından, başvurunun bu kısmının konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez olduğu değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.