Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Dosyaya erişim kısıtlaması somut gerekçelere dayanmalıdır.
• Erişim kısıtlaması savunma hakkını ölçüsüzce engellememelidir.
• Kısıtlamanın amacı tehlike ihtimaliyle açıklanmalıdır.

Bu karar, ceza soruşturmalarında sıklıkla başvurulan ve uygulamada "gizlilik kararı" olarak bilinen soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması tedbirinin sınırlarını net bir biçimde çizmesi bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, tutuklu şüphelilerin ve müdafilerinin dosyaya erişiminin kısıtlanmasının otomatik veya şablon gerekçelerle yapılamayacağını, bu kısıtlamanın soruşturmanın amacını ne şekilde tehlikeye düşüreceğinin somut olay örgüsüyle izah edilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymuştur.

Uygulamadaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu içtihat sulh ceza hâkimliklerinin kısıtlılık taleplerini değerlendirirken çok daha titiz bir inceleme yapmalarını zorunlu kılmaktadır. Mahkeme, avukatların dosyaya erişiminin kısıtlanmasının, şüphelinin tutuklamaya temel teşkil eden delillere itiraz etme hakkını fiilen ortadan kaldırdığına işaret etmektedir. Karar, ceza muhakemesinde savunma hakkı ile soruşturmanın selameti arasındaki hassas dengenin, somut ve ikna edici gerekçeler olmaksızın şüpheli aleyhine bozulmaması gerektiğini tüm yargı mensuplarına hatırlatmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Gazeteci olan başvurucu, terör örgütünün medya yapılanmasına yönelik olarak yürütülen bir soruşturma kapsamında 29 Nisan 2023 tarihinde gözaltına alınmış ve akabinde silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla tutuklanmıştır. Soruşturma evresinde savcılığın talebi üzerine, başvurucunun avukatının soruşturma dosyasını incelemesi ve belgelerden örnek alması yetkisi, sulh ceza hâkimliği tarafından "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" gerekçesiyle kısıtlanmıştır. Başvurucunun bu kısıtlama kararına yaptığı itiraz da sonuçsuz kalmıştır.

Başvurucu; dosyayı inceleme talebinin kabul edilmemesi nedeniyle kendisine yöneltilen suçlamaları ve aleyhindeki delilleri öğrenemediğini, bu yüzden tutuklamaya karşı gereği gibi savunma yapma ve itirazda bulunma imkânından yoksun bırakıldığını belirterek kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Başvuruda ayrıca gözaltı sırasında kötü muameleye uğrandığı, tutuklamanın hukuki olmadığı ve makul süreyi aştığı iddiaları da dile getirilmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı Anayasa'nın 19. maddesinde yer alan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153 hükümleri çerçevesinde değerlendirmiştir.

Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasına göre hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Tutuklu yargılamalarda, kişinin bir suç işlediğine dair kuvvetli şüphenin devam etmesi tutukluluk hâlinin devamı için zorunlu olduğundan, tutuklu kişiye kendisine karşı yöneltilen suçlamalara neden olan delillere itiraz etme yönünde gerçek bir fırsat sunulması gerekmektedir. Bu durum, kişinin veya müdafiinin soruşturma dosyasındaki belgelere erişebilmesini zorunlu kılar.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153 uyarınca, müdafiinin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, ancak "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise" Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Yerleşik içtihatlara göre, tutuklu kişinin soruşturma dosyasındaki bilgi ve belgelere sınırsız erişim hakkı bulunmamaktadır. Şüphelilerin delilleri değiştirmelerini engellemek veya gizli kalması gereken bilgileri korumak amacıyla kısıtlama getirilebilmesi mümkündür. Ancak dosyaya erişim hakkına getirilecek kısıtlama, öngörülen amaçlar ışığında kesinlikle gerekli olmalı ve bu gereklilik yeterli bir gerekçeyle ortaya konulmalıdır. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, tutuklamaya neden olan temel delillerin tutuklu kişi tarafından incelenebilmesi adil yargılamanın vazgeçilmez bir unsurudur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını incelerken öncelikle kısıtlama kararının gerekçesini mercek altına almıştır. Somut olayda, sulh ceza hâkimliği tarafından 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153 uyarınca soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanmasına karar verilmiştir. Ancak gerek kısıtlama kararında gerekse başsavcılığın kısıtlama talebinde, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi ihtimalinin nasıl gerçekleşeceğine dair hiçbir somutlaştırma yapılmamıştır.

Kararda, başvurucunun ve müdafiinin belgelere erişiminin söz konusu ceza soruşturmasının amacını ne şekilde ve hangi sebeplerle tehlikeye düşürebileceği açıklanmamıştır. Mahkeme, geçerli ve tatmin edici bir gerekçe sunulmaksızın dosya inceleme yetkisinden yoksun bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen gerekçelere ve delillere karşı etkili bir şekilde itiraz etme imkânının elinden alındığını tespit etmiştir. Otomatik ve soyut ifadelere dayanan bu kısıtlama, başvurucu aleyhine silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini ihlal etmiştir.

Öte yandan, başvurucunun gözaltında kötü muameleye maruz kaldığına yönelik şikâyeti, adli makamlara müracaat edilmeden doğrudan bireysel başvuruya taşındığı için başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur. Aynı şekilde, tutuklamanın hukuki olmaması iddiası açıkça dayanaktan yoksun bulunurken, tutukluluğun makul süreyi aşması iddiası da başvurucunun tahliye edilmiş ve hakkında beraat kararı verilmiş olması sebebiyle tazminat davası yolunun tüketilmemesinden dolayı kabul edilemez bulunmuştur. Buna karşın, dosyaya erişimin haksız yere kısıtlanması şikâyeti haklı görülmüş ve başvurucuya 30.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.