Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Devletlerarası davalarda mağdurlar için adil tazmin hükmedilebilir.
• Tazminat için mağdur grubunun nesnel olarak belirlenebilmesi şarttır.
• Ayrılma öncesi ihlallerde mahkemenin yargı yetkisi devam eder.
• Adil tazminin mağdurlara dağıtımı başvuran devletin sorumluluğundadır.

Bu karar hukuken, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi sisteminde devletlerarası davaların adil tazmin aşamasının nasıl işleyeceğine dair en kapsamlı ve güncel rehberlerden birini sunmaktadır. Mahkeme, Rusya Federasyonu'nun Avrupa Konseyi üyeliğinin sona ermiş olmasının, üyelik döneminde gerçekleşen ihlallerden doğan sorumluluğunu ortadan kaldırmayacağını açıkça teyit etmiştir. Bu durum, uluslararası hukukta devletlerin insan hakları yükümlülüklerinden tek taraflı çekilme yoluyla kaçamayacaklarını göstermesi bakımından son derece önemlidir. Karar, Gürcistan'ın Abhazya ve Güney Osetya bölgelerinde Rusya'nın sınırlaştırma politikaları nedeniyle mağdur olan on binlerce sivilin uğradığı zararların tazmini açısından büyük bir hukuki zafer ve emsal teşkil etmektedir.

Benzer davalarda emsal etkisi ve uygulamadaki önemi açısından bu karar, bir devletin diğer bir devlete karşı açtığı davalarda, ihlallerden doğrudan etkilenen ve kimlikleri ile sayıları nesnel olarak belirlenebilen mağdur grupları adına toplu tazminat hükmedilebileceğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Mahkeme, Rusya'nın yargılamaya katılmamasını ve savunma yapmamasını süreci engelleyici bir unsur olarak görmemiş, aksine başvuran devletin sunduğu delilleri esas alarak karar vermiştir. Ayrıca, hükmedilen devasa boyuttaki tazminatın mağdurlara ulaştırılması için Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi gözetiminde adil ve şeffaf bir dağıtım mekanizması kurma görevini bizzat başvuran devlete bırakmıştır. Bu yaklaşım, gelecekteki toplu insan hakları ihlallerinde mağdurların korunması, zararlarının giderilmesi ve ihlalci devletlerin uluslararası hukuka uygun davranmaya zorlanması açısından kritik bir içtihat yaratmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Gürcistan Hükümeti, Rusya Federasyonu'na karşı açtığı bu devletlerarası davada, 2009 yılından bu yana Abhazya ve Güney Osetya ile Gürcistan hükümetinin kontrolündeki topraklar arasında yürütülen "sınırlaştırma" süreci nedeniyle yaşanan sistematik insan hakları ihlallerinden dolayı adil tazmin talebinde bulunmuştur. Taraflar arasında daha önce görülen ve 9 Nisan 2024 tarihinde verilen esasa ilişkin kararda, Rusya'nın Sözleşme kapsamında birçok temel hakkı ihlal eden idari pratikler yürüttüğü tespit edilmiştir. Bu ihlaller arasında aşırı güç kullanımı, yaşam hakkı ihlalleri, etkili soruşturma yürütülmemesi, haksız tutuklamalar, kötü muamele, evlere, arazilere ve mezarlıklara erişimin hukuka aykırı şekilde engellenmesi, Gürcü dilinde eğitim hakkının reddedilmesi ve idari sınır hattında seyahat özgürlüğünün kısıtlanması yer almaktadır. Taraflar tazminat konusunda kendi aralarında bir anlaşmaya varamadıkları için Gürcistan, bu ihlallerden doğrudan etkilenen ve sayıları on binleri bulan etnik Gürcü mağdurlar adına, Rusya'nın manevi tazminat ödemesi talebiyle Mahkemeden karar vermesini istemiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkeme, uyuşmazlığı çözerken özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 41. maddesi (adil tazmin), 33. maddesi (devletlerarası başvurular) ve 58. maddesi (Sözleşme'nin feshinin sonuçları) üzerinde durmuştur.

İlk olarak yargı yetkisi değerlendirilmiş ve Rusya'nın 16 Eylül 2022 tarihinde Avrupa Konseyi üyeliğinden ayrılmış olmasına rağmen, ihlale yol açan temel olayların bu tarihten önce gerçekleşmesi nedeniyle Mahkemenin Sözleşme m. 58 uyarınca davaya bakma yetkisinin devam ettiği vurgulanmıştır. Devletlerin Mahkeme ile iş birliği yapma yükümlülüğünü düzenleyen Sözleşme m. 38 ve Mahkeme İçtüzüğü gereğince, Rusya'nın sürece katılmaması, görüş veya delil sunmaması, davanın incelenmesine ve karara bağlanmasına engel teşkil etmemiştir.

Sözleşme m. 41 kapsamında devletlerarası davalarda adil tazmin taleplerinin değerlendirilmesi Mahkemenin önceki içtihatlarına dayandırılmıştır. Yerleşik içtihatlara göre, başvuran devletin adil tazmin talebinde bulunabilmesi için, ihlallerden mağdur olan grubun yeterince kesin ve nesnel olarak belirlenebilir olması gerekmektedir. Devletlerarası davalarda adil tazmin, başvuran devletin kendi tüzel kişiliğinin uğradığı zararı telafi etmekten ziyade, doğrudan bireysel mağdurların yararına ve onların acılarını dindirmek amacıyla hükmedilmektedir.

Bununla birlikte Mahkeme, başvuran devletin sunduğu olgusal iddiaların inandırıcı olması ve iddiaların yeterince temellendirilmesi şartını aramaktadır. Hükmedilen tazminatın bireysel mağdurlara dağıtılması aşamasında ise, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin gözetimi altında etkili bir mekanizma kurma görevi başvuran devlete verilmektedir. Bu ilkeler çerçevesinde Mahkeme, Gürcistan'ın taleplerini titizlikle incelemiş ve kendi bireysel başvurularını yapmış olan mağdurları mükerrer ödeme olmaması için bu toplu tazminat kapsamının dışında tutmuştur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Gürcistan tarafından sunulan adil tazmin taleplerini, mağdur gruplarının nesnel olarak belirlenebilirliği ve iddiaların temellendirilmesi kriterleri ışığında ayrıntılı olarak incelemiştir. Mahkeme, Rusya'nın davaya katılmamasından gerekli hukuki çıkarımları yapmış ve karşı delil sunulmadığı için Gürcistan'ın sunduğu belge, tanık ifadeleri ve mağdur listelerini esas alarak değerlendirmesini gerçekleştirmiştir. Mahkeme, daha önce bireysel olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurmuş olan mağdurları bu toplu tazminat hesabının dışında bırakmış, yalnızca başvuru yapmamış olan mağdur gruplarını dikkate almıştır.

İnceleme sonucunda Mahkeme altı farklı mağdur grubu tespit etmiş ve hakkaniyete uygun olarak şu manevi tazminat tutarlarına hükmetmiştir: Yaşam hakkı ihlalleri ve etkili soruşturma eksikliği mağduru en az 20 kişi için toplam 1.300.000 avro; sınır ihlali gerekçesiyle tutuklanıp kötü muameleye maruz kalan ve etkin soruşturma yapılmayan en az 76 mağdur için toplam 1.976.000 avro; haksız tutuklama ve kötü tutulma koşulları mağduru en az 2.586 kişi için toplam 5.172.000 avro; günlük serbest dolaşım hakkı kısıtlanan en az 64 mağdur için toplam 320.000 avro; Abhazya ve Güney Osetya'daki evlerine, arazilerine ve mezarlıklarına erişimi engellenen en az 23.000 etnik Gürcü mağdur için toplam 224.250.000 avro; ve son olarak Gürcü dilinde eğitim hakkından mahrum bırakılan en az 4.000 öğrenci için toplam 20.000.000 avro.

Hükmedilen bu meblağların, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde Rusya tarafından Gürcistan Hükümeti'ne ödenmesi gerektiği belirtilmiştir. Gürcistan Hükümeti'nin ise bu parayı teslim aldıktan sonra en geç on sekiz ay içinde, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin gözetimi ve denetimi altında kuracağı etkili bir mekanizma aracılığıyla doğrudan bireysel mağdurlara dağıtması gerektiği karara bağlanmıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Rusya Federasyonu'nun sınırlaştırma politikaları nedeniyle temel hakları ihlal edilen on binlerce mağdur adına Gürcistan Hükümeti'ne manevi tazminat ödemesi yönünde karar vermiştir.