Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Serbest seçim hakkı yasallık ilkesini gerektirir.
• Mevzuat boşlukları seçmen iradesini boşa çıkarmamalıdır.
• Hukuki belirsizlikler milletvekilliği iptaline gerekçe yapılamaz.
• Seçim sonuçlarına müdahale öngörülebilir kanunlara dayanmalıdır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilen bu karar, serbest seçim hakkının yalnızca fiziksel olarak seçimlerin yapılmasıyla ve oyların sayılmasıyla sınırlı olmadığını, aynı zamanda seçilen kişilerin görevlerini ifa edebilmeleri için öngörülebilir, açık ve işlevsel bir yasal çerçevenin bulunması gerektiğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Karar, bir milletvekilinin geçerli bir şekilde seçilmesinin ardından, mevzuattaki teknik ve öngörülemeyen bir boşluk nedeniyle mazbatasının defalarca iptal edilmesini ve kazandığı parlamento koltuğunun uzun bir süre boş kalmasını, serbest seçim hakkına yapılmış hukuka aykırı ve orantısız bir müdahale olarak değerlendirmiştir. Yasama organı ile seçim mahkemesi arasında yaşanan derin yetki çatışmasının ve giderilemeyen yasal belirsizliğin, en nihayetinde seçmenin demokratik iradesini boşa çıkardığı ve sistemi kilitlediği vurgulanmıştır.

Bu olağandışı uyuşmazlık, seçim sistemlerinde öngörülemeyen usul boşluklarının (örneğin, seçilen bir adayın henüz parlamentoda yemin etmeden görevden çekilmesi veya vefat etmesi durumunda o koltuğun tam olarak nasıl doldurulacağı sorununun) ortaya çıkması halinde, devletlerin bu sorunu hukuki güvenlik ilkesine ve seçmen iradesine uygun olarak acilen çözme yükümlülüğünün altını çizmektedir. Emsal niteliği taşıyan bu karar, seçim kanunlarının ve anayasal kuralların geriye yürümezliği ile halk egemenliği ilkeleri etrafında dönen teorik iç hukuk tartışmalarının, bireyin seçilme ve halkı temsil etme hakkını fiilen ortadan kaldıran bir çıkmaza dönüşemeyeceğini göstermektedir. Avrupa genelinde, seçim mevzuatlarının önceden, tüm ihtimalleri kapsayacak açıklıkta düzenlenmesi ve demokratik temsilin kesintiye uğratılmaması gerektiği yönünde çok güçlü bir standart oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Mayıs 2016 tarihinde Kıbrıs'ta gerçekleştirilen parlamento seçimleri sonrasında başvuran Georgios Papadopoulos'un milletvekilliğinin yargı kararlarıyla iptal edilmesi etrafında şekillenmektedir. Seçimlerde bir siyasi partinin liste başı adayı seçilmeye hak kazanmış, ancak hali hazırda yürüttüğü Avrupa Parlamentosu üyesi sıfatını korumak amacıyla, parlamentoda henüz yemin etmeden milletvekilliğinden feragat etmiştir. Bunun üzerine yetkili seçim kurulu, orantılı temsil sisteminin doğası gereği boşalan bu koltuğu, aynı partinin o seçim bölgesinde en çok oy alan ikinci adayı olan başvurana tahsis etmiştir.

Ancak rakip bir siyasi partinin adayı ile bir seçmen, bu idari işleme karşı seçim mahkemesinde iptal davası açmıştır. Seçim mahkemesi, ilk aday yemin etmediği için koltuğun yasal olarak hiç "doldurulmadığını", bu nedenle de yasadaki "boşalan koltuk" hükmünün bu duruma kıyasen uygulanamayacağını belirterek başvuranın milletvekilliğini iptal etmiştir. Parlamento, doğan bu hukuki boşluğu gidermek amacıyla art arda kanun ve anayasa değişiklikleri yapmış, başvuran iki kez daha yetkili kurullarca milletvekili ilan edilmiştir. Ne var ki seçim mahkemesi, her defasında bu yasal ve anayasal değişiklikleri halk egemenliği ile geriye yürümezlik ilkelerine aykırı bularak yeni iptal kararları vermiştir. Başvuran, yıllar süren bu hukuki çıkmaz ve yasal belirsizlik nedeniyle serbest seçim hakkının açıkça ihlal edildiği iddiasıyla hakkını aramaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, önüne gelen bu karmaşık uyuşmazlığı temel olarak 1 No.lu Protokol m.3 (serbest seçim hakkı) çerçevesinde incelemiştir. Bu kritik madde, yasama organının seçiminde halkın kanaatlerinin özgürce açıklanmasını sağlayacak şartlar altında, makul aralıklarla ve gizli oyla serbest seçimler yapılmasını güvence altına almaktadır. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, bu hak mutlak olmayıp devletlerin kendi demokratik ve tarihi sistemlerini kurarken geniş bir takdir marjı bulunmaktadır. Ancak seçim hakkına ve seçilme ehliyetine getirilen sınırlamalar, hakkın özünü zedelememeli, her zaman meşru bir amaç gütmeli ve kullanılan araçlar orantılı olmalıdır.

Bu kapsamda en önemli kural, serbest seçim hakkına yapılan her türlü müdahalenin mutlaka "yasallık" şartını karşılaması gerektiğidir. Bir müdahalenin yasallığı, iç hukukta sağlam bir dayanağının bulunmasını, hukukun üstünlüğü ilkesiyle bağdaşmasını ve bireyler açısından erişilebilirlik ile öngörülebilirlik asgari standartlarını tam olarak sağlamasını gerektirir. Seçim prosedürünün bütünlüğünü ve etkinliğini korumaya yönelik ihdas edilen kurallar, seçmen iradesini engellemek veya kısıtlamak yerine onu en doğru şekilde yansıtmalıdır.

Halkın tercihi sandıkta özgür ve demokratik bir şekilde ortaya konduktan sonra, demokratik düzen için çok zorunlu nedenler olmadıkça seçim sisteminin işleyişine veya sonuçlarına sonradan yapılacak müdahalelerle bu tercih sorgulanamaz. AİHM, sadece bir kişinin seçimlerde aday olma hakkını değil, seçildikten sonra görev süresi boyunca bu yasama yetkisini kullanma hakkını da 1 No.lu Protokol m.3 koruması altında değerlendirmektedir. Devletler, seçim mevzuatında oluşabilecek öngörülebilir boşlukları zamanında ve hukuki güvenlik ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalarak düzenlemekle yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, somut olayı incelerken, 2016 yılında seçimlerin yapılış biçiminin, oyların siyasi partilere dağılımının ve başvuranın partisinin kazandığı meclis koltuğunun geçerliliğinin hiçbir aşamada tartışma konusu olmadığını tespit etmiştir. Partinin yasal olarak kazandığı koltuğun, seçilen ilk adayın kendi iradesiyle görevden feragat etmesi üzerine, en çok oy alan ikinci aday olan başvurana devredilmesi, uygulanan orantılı temsil sisteminin en doğal sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Ancak, Kıbrıs seçim mevzuatında, parlamento dönemi resmen başlamadan ve vekil yemin etmeden önce feragat edilen bir koltuğun tam olarak nasıl doldurulacağına dair açık ve öngörülebilir bir yasal düzenlemenin bulunmaması temel sorunun kaynağını oluşturmuştur. Ulusal makamlar, yasama meclisi ile seçim mahkemesi arasındaki derin hukuki ve anayasal görüş ayrılıkları nedeniyle bu yasal boşluğu etkili bir şekilde çözmeyi başaramamıştır. Başvuranın milletvekilliği, yüksek mahkeme kararları ile tam üç kez üst üste iptal edilmiş ve bunun sonucunda söz konusu parlamento koltuğu, yasama döneminin neredeyse tamamı boyunca boş kalarak seçmenlerin o bölgedeki temsiliyetini engellemiştir.

Mahkeme, bu uzun süreçte başvuranın ve ona oy veren seçmenlerin aşılmaz bir "hukuki çıkmaza" hapsolduğunu gözlemlemiştir. Yetkili seçim kurulları yasayı ve sorunu çözmek için sonradan yapılan anayasa değişikliklerini uygulayarak başvuranı tekrar tekrar milletvekili ilan etmiş, ancak yüksek yargı organı, geriye yürümezlik ve halk egemenliği gibi üst anayasal ilkelere dayanarak bu işlemleri sürekli geçersiz kılmıştır. Ne var ki, boşalan koltuğun yeni bir ara seçimle doldurulması gibi olası alternatif bir yol da fiilen işletilmemiştir.

AİHM, belirgin bir yasal boşluğun bulunması ve yetkili makamların bu boşluğu yasama veya yargı yoluyla makul bir sürede çözme kapasitesi gösterememesi neticesinde, halkın 2016 yılında sandıkta açıkça tecelli eden iradesinin fiilen boşa çıkarıldığına kanaat getirmiştir. İlgili koltuğun yıllarca doldurulamamasına neden olan bu yapısal ve hukuki belirsizlikler, seçilme hakkına yapılan müdahalenin Sözleşme anlamında "yasallık" unsurundan tamamen yoksun olduğunu göstermiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yasal belirsizlikler ve iç hukuktaki tıkanıklık nedeniyle seçmen iradesinin engellendiği ve yasallık şartının sağlanmadığı gerekçesiyle 1 No.lu Protokol m.3'ün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.