Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Devletin yaşamı koruma yükümlülüğü mutlak değildir.
• Somut ve yakın tehdit yoksa ihlal oluşmaz.
• Sosyal risk ilkesi ispat yükünü hafifletir.
• Etkili soruşturma makul adımları gerektirir.

Bu karar, ülkemizde gerçekleşen büyük çaplı terör saldırıları sonucunda meydana gelen can kayıpları ve ağır yaralanmalarda kamu makamlarının ve devletin hukuki sorumluluğunun sınırlarını çizmesi bakımından son derece kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, idarenin yaşam hakkı kapsamındaki pozitif yükümlülüklerini değerlendirirken, olay anındaki somut istihbarat bilgilerini ve alınan güvenlik tedbirlerinin makul düzeyde olup olmadığını temel kriter olarak almıştır. İdarenin genel ve soyut bir terör riskini her şart altında sıfıra indirmesinin ve olayları tamamen bertaraf etmesinin her zaman mümkün olmadığı vurgulanarak, kamu makamlarına ancak öngörülebilir, ciddi ve yakın bir tehdidin varlığı hâlinde ağır bir hizmet kusuru atfedilebileceği kesin bir dille ortaya konulmuştur.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi açısından bakıldığında bu karar, terör eylemleri neticesinde mağdur olan vatandaşlar tarafından açılan tam yargı davalarında idari yargı mercilerinin izlemesi gereken yaklaşımı netleştirmektedir. Özellikle ispat yükü bağlamında mağduru koruyan "sosyal risk ilkesi"nin mahkemelerce uygulanmasının, mağdurların manevi tazminata erişimini kolaylaştıran adil, orantılı ve hukuka uygun bir çözüm yöntemi olduğu Anayasa Mahkemesi tarafından bir kez daha teyit edilmiştir. Benzer davalarda, idarenin açık bir hizmet kusurunun tespit edilemediği durumlarda dahi, ortaya çıkan zararların sosyal risk ilkesi uyarınca bir nebze olsun telafi edilebileceği ve bu usulün Anayasa'nın yaşam hakkına ilişkin usul güvencelerini yeterli düzeyde karşıladığı prensibi yerleşik ve güçlü bir içtihat hâline gelmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Mehmet Murat Akçalı isimli vatandaş, 10 Ekim 2015 tarihinde Ankara Garı önünde düzenlenecek olan mitinge katılmak üzere olay yerinde bulunmaktaydı. Gösteri öncesinde, henüz hazırlıklar devam ederken gerçekleştirilen ve çok sayıda kişinin hayatını kaybettiği elim canlı bomba terör saldırısı sonucunda başvurucu da olay yerinde ağır şekilde yaralanmıştır.

Başvurucu, maruz kaldığı bu terör saldırısının aslında kamu makamları tarafından öngörülebilir ve önlenebilir nitelikte olduğunu iddia etmiştir. Alanda yeterli istihbarat ve güvenlik önlemlerinin alınmadığını belirterek İçişleri Bakanlığına karşı maddi ve manevi zararlarının tam olarak karşılanması talebiyle idari yargıda tam yargı davası açmıştır. Yapılan yargılama sonucunda derece mahkemesi, idarenin hizmet kusuru bulunmadığını ancak idare hukukunda yer alan sosyal risk ilkesi çerçevesinde başvurucu lehine belli bir miktar manevi tazminata hükmedilmesi gerektiğine karar vermiştir. Başvurucu ise, idarenin olayda asıl kusurlu taraf olmasına rağmen mahkemenin yeterli düzeyde delil araştırması yapmadan eksik manevi tazminat verdiğini belirterek, devletin yaşamı koruma yükümlülüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu vahim somut uyuşmazlığı temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 17 kapsamında güvence altına alınan "yaşam hakkı" çerçevesinde ele alıp değerlendirmiştir. Yaşam hakkı, devlete yalnızca kişilerin hayatına kasten son vermeme şeklinde negatif bir yükümlülük yüklemekle kalmaz; aynı zamanda kişilerin hayatını üçüncü kişilerin eylemlerine karşı koruma (maddi boyut) ve meydana gelen ölüm veya ağır yaralanma olaylarında sorumluların tespiti için etkili bir yargısal soruşturma yürütme (usul boyut) şeklinde oldukça önemli pozitif yükümlülükler de yükler.

Yerleşik anayasal içtihat prensiplerine göre, yaşam hakkının maddi boyutu ihlali için, idarenin belirli, somut ve yakın bir yaşam tehdidi olduğunu önceden bilmesi veya eldeki veriler ışığında bilmesi gerektiği hâlde, makul ve beklenen tedbirleri almaktan kaçınmış olması aranmaktadır. Kamu makamlarının, olağanüstü olayları ve özellikle canlı bomba gibi terör eylemlerini önlemenin doğasında var olan özel zorluklar dikkate alındığında, her türlü riski tamamen sıfıra indirmesi beklenemez. İdare, eldeki istihbari bilgilere göre ancak makul kabul edilebilecek güvenlik ve önleme tedbirlerini almamışsa doğrudan sorumlu tutulabilir.

Diğer taraftan, yaşam hakkının usul boyutu, bir can kaybı veya ağır yaralanma olayının ardından idarenin sorumluluğunu tespit edebilecek nitelikte bağımsız, tarafsız ve etkili bir yargısal veya idari sürecin işletilmesini emreder. Türk idare hukukunda doktrin ve yargısal içtihatlarla titizlikle geliştirilen "sosyal risk ilkesi", idarenin herhangi bir hizmet kusuru doğrudan ispat edilemese dahi, devletin varlığına veya toplumun genel barışına yönelen terör eylemleri nedeniyle zarara uğrayan masum vatandaşların zararlarının tüm topluma pay edilerek devlet tarafından karşılanmasını öngören kusursuz sorumluluk hâllerinden biridir. Yargı mercilerinin somut olaylarda ağır ispat külfetlerini bir kenara bırakarak bu ilkeye dayanıp tazminat ödenmesine karar vermesi, başvurucuların ispat yükünü hafifleten ve devletin yaşama saygı bağlamındaki pozitif yükümlülüklerini yerine getirdiğini gösteren çok önemli bir güvence mekanizması olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, 10 Ekim 2015 tarihinde Ankara Garı önünde yaşanan ve ülke tarihinin en sarsıcı terör eylemlerinden biri olan saldırıya ilişkin devletin yaşama hakkını koruma yükümlülüğünü ve sonrasındaki yargı sürecinin etkililiğini büyük bir hassasiyetle ve detaylı bir biçimde incelemiştir. Mahkeme, aynı olaya ilişkin olarak daha önce verdiği Pınar Alkan kararına da atıfta bulunarak, olayın hazırlık aşamasında ve eylem anında kamu makamlarının idari ve kolluk güvenlik tedbirlerini nasıl işlettiğini mercek altına almıştır.

Öncelikle yaşam hakkının maddi boyutu olan yaşamı koruma yükümlülüğü açısından yapılan detaylı tespitte; yetkililerin 10 Ekim 2015 tarihinde gösteriye katılanların hayatlarına yönelik önceden tespit edilmiş belirli, somut ve yakın bir terör tehdidi olduğuna dair bilgi sahibi olduklarına veya olmaları gerektiğine işaret eden hiçbir somut unsur bulunmadığı vurgulanmıştır. Aksine, idarenin gösteriye katılan kişilerin güvenliğini sağlamak amacıyla proaktif davrandığı, gösteri alanına önceden barikatlar kurduğu, iki binin üzerinde polis memurunu sahada görevlendirdiği, alana giren kişileri aradığı ve alan çevresinde patlayıcı madde yönünden uzman ekiplerle arama yaptığı görülmüş ve bu tedbirler mahkemece makul bulunmuştur. Olayın, 12.00-16.00 saatleri arasında yapılması planlanan gösterinin henüz hazırlık aşamasında, saat 10.04'te iki ayrı patlamanın peşi sıra gerçekleşmesiyle yaşandığı dikkate alındığında, terör saldırısı riskinin idare tarafından hafife alındığı söylenememiştir. Saldırı gerçekleştikten sonra da olayın ağırlığıyla ortaya çıkan devasa kaos ortamına rağmen acil kurtarma ve sağlık ekiplerinin derhâl olay yerine yönlendirildiği, polisin kalabalığı dağıtmak için kullandığı göz yaşartıcı gazın sağlık çalışanlarının yaralılara ilk yardımda bulunmasını engellediğine dair herhangi bir nesnel tespitin bulunmadığı anlaşılmıştır.

Yaşam hakkının usul boyutu olan etkili soruşturma yürütme yükümlülüğü açısından yapılan incelemede ise; idari yargı mercilerinin olayı çevreleyen maddi ve hukuki koşulları açık bir şekilde aydınlattığı, iddialar doğrultusunda delilleri topladığı ve idarenin açık bir hizmet kusurunun bulunup bulunmadığı noktasında nesnel ve tarafsız bir irdeleme yaptığı tespit edilmiştir. İdari yargılama sürecinin sonunda mahkemeler, katı ispat kuralları yerine başvurucunun ispat yükünü hafifleten sosyal risk ilkesini benimsemiş ve bu hakkaniyetli çerçevede mağdura belli bir miktar manevi tazminata hükmederek devletin koruyucu işlevini yerine getirmiştir. Anayasa Mahkemesi, tüm bu kolluk ve yargısal süreçleri bir bütün olarak değerlendirerek, kamu makamlarının olayda sorumluluğunu yerine getirmek için makul ve gerekli tüm adımları attığına kanaat getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, yaşam hakkının maddi ve usul boyutunun ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.