Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Sagır ve Diğerleri - Yunanistan Kararı 34724/18 B.

Bu karar, demokratik bir toplumda örgütlenme özgürlüğünün ve azınlık haklarının korunması bakımından kritik bir hukuki anlama sahiptir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bireylerin kendi kültürel ve etnik kimliklerini ifade etmek amacıyla dernek kurma haklarının, salt dernek isminde geçen etnik ifadeler nedeniyle engellenemeyeceğini açıkça ortaya koymuştur. Karar, dernek isimlerinin kamu düzenine somut ve yakın bir tehdit oluşturmadığı sürece, yetkililerce varsayımsal karışıklık veya yanlış anlama iddiaları öne sürülerek reddedilmesinin demokratik toplum düzeniyle bağdaşmadığını kesin bir dille vurgulamaktadır.

Hukuken bu karar, azınlık gruplarının kendilerini tanımlama ve sivil toplum içinde bağımsız bir şekilde var olma haklarına yönelik devlet müdahalelerinin sınırlarını çok net bir şekilde çizmektedir. Mahkeme, kamu makamlarının dernek isimlerine yönelik değerlendirmelerinde, çoğulculuk ve hoşgörü ilkelerini daima temel alması gerektiğini belirtmiştir. Sadece derneğin isminin vatandaşlık ve etnik köken bağlamında yanıltıcı olduğu iddiası, örgütlenme hakkına yönelik son derece ağır bir müdahale olan tescil reddini hiçbir şekilde haklı kılmamaktadır.

Emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle azınlık hakları, ifade hürriyeti ve dernekleşme özgürlüğü alanında çalışan hukukçular ile sivil toplum örgütleri için son derece önemli bir hukuki güvence mekanizması sağlamaktadır. Benzer davalarda, ulusal mahkemelerin dernek tüzüklerini ve isimlerini sadece şekli veya harfi bir incelemeye tabi tutmaktan ziyade, derneğin gerçek amaçlarının demokratik değerlerle çelişip çelişmediği yönünden esastan değerlendirmesi gerektiği bir kez daha uluslararası düzeyde tescillenmiştir.

Uygulamada bu yaklaşım, taraf devletlerin sivil toplum kuruluşlarına yönelik önleyici denetim mekanizmalarını ve tescil prosedürlerini çok daha dar yorumlamalarını zorunlu kılmaktadır. Karar, devletlerin resmi politikalarıyla tam olarak örtüşmese dahi, şiddeti teşvik etmeyen sivil inisiyatiflerin hukuk sistemine entegre edilmesini güvence altına alarak gelecekteki olası hak ihlallerinin önüne geçecek güçlü bir içtihat oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Yunanistan vatandaşı yedi başvurucu, yerel düzeyde faaliyet göstermek üzere kurmak istedikleri sivil toplum kuruluşunun tescil edilmemesi üzerine Yunanistan devletine karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nezdinde dava açmıştır.

Uyuşmazlık, başvurucuların "İskeçe İli Türk Kadınları Kültür Derneği" adıyla bir dernek kurmak istemeleriyle başlamıştır. Yerel mahkemeler, derneğin tüzüğünde üyelerin yalnızca Yunanistan vatandaşı olması şartı aranmasına rağmen, dernek adında "Türk" kelimesinin geçmesinin, üyelerin kimliği ve kökeni konusunda kamuoyunda kafa karışıklığı yaratacağını öne sürmüştür. Mahkemeler, bu ismin yanıltıcı bir imaj çizeceğini ve bölgede uluslararası antlaşmalara göre etnik değil yalnızca dini bir azınlık bulunduğunu belirterek tescil talebini kesin olarak reddetmiştir.

Başvurucular ise, dernek isminde geçen kültürel bir ifade yüzünden tescil taleplerinin reddedilmesinin, anayasal hakların ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile güvence altına alınan örgütlenme ve dernek kurma özgürlüklerinin açık bir ihlali olduğunu belirterek, bu ihlalin tespit edilmesini ve kendilerine manevi tazminat ödenmesini talep etmişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 11. maddesi, herkesin barışçıl amaçlarla toplanma ve başkalarıyla birlikte dernek kurma hakkına sahip olduğunu en temel insan haklarından biri olarak güvence altına almaktadır. Bu hak, ancak yasayla öngörülen, meşru bir amaç izleyen, ulusal güvenlik, kamu düzeni veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için demokratik bir toplumda kesinlikle gerekli olan durumlarda sınırlandırılabilir.

Dernek kurma özgürlüğü, bireylerin ortak çıkarlarını savunmak, kültürel miraslarını korumak ve fikirlerini yaymak üzere bir araya gelmelerini sağlayan demokratik işleyişin temel yapı taşlarından biridir. Mahkeme'nin yerleşik içtihatları çerçevesinde, devletlerin kurulan bir derneğin hukuki varlık kazanmasını ve tescil edilmesini reddetmesi, bu hakka yapılmış en ağır müdahale biçimlerinden biridir. Bu tür istisnai kısıtlamalar her zaman dar yorumlanmalı ve müdahalenin zorunlu olduğu, yetkili makamlarca ikna edici, açık ve somut delillerle ortaya konulmalıdır.

Hukuki prensipler bağlamında, demokratik bir toplum çok seslilik, hoşgörü ve açık fikirlilik üzerine inşa edilir. Bu kavramların bir gereği olarak, bir ülkede azınlıkların ve farklı kültürel kimliklerin varlığı, bastırılması veya yok sayılması değil, tam aksine korunması ve desteklenmesi gereken bir zenginliktir. Bireylerin etnik veya kültürel kimliklerini serbestçe ifade etme ve bu kimlik etrafında örgütlenme hakları, azınlık hukukunun ve örgütlenme özgürlüğünün ayrılmaz bir parçasıdır.

Örgütlenme özgürlüğüne yönelik devlet müdahalesinin demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığının hukuki değerlendirmesinde, müdahalenin zorlayıcı bir toplumsal ihtiyaca cevap verip vermediği incelenir. Derneğin isminin veya tüzüğünün şiddeti teşvik etmediği, anayasal düzene veya kamu güvenliğine yönelik somut ve yakın bir tehdit oluşturmadığı durumlarda, sırf resmi politikalarla örtüşmediği gerekçesiyle tescil işleminin reddedilmesi, orantılılık ilkesine açıkça aykırıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucuların kurmak istedikleri derneğin tescil talebinin yerel mahkemeler tarafından reddedilmesinin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin örgütlenme hakkını düzenleyen ilgili maddesi anlamında dernek kurma özgürlüğüne yönelik açık ve kesin bir müdahale oluşturduğunu tespit etmiştir. Mahkeme, bu müdahalenin meşru bir amaç taşıyıp taşımadığını esastan inceleyerek kısıtlamanın demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığını değerlendirmiştir.

Ulusal mahkemelerin ret gerekçesi, derneğin isminde yer alan "Türk" kelimesinin, üyelerin uyruğu ve kimliği hakkında toplumda kafa karışıklığı yaratabileceği ve yanlış bir izlenim doğurabileceği varsayımına dayanmaktadır. Ancak Mahkeme, derneğin tüzüğünün üçüncü maddesinde, üyeliğin yalnızca "İskeçe'de ikamet eden Yunanistan vatandaşı yetişkin kadınlara" açık olduğunun hiçbir şüpheye yer bırakmayacak kadar net bir şekilde ifade edildiğini vurgulamıştır. Üçüncü kişilerin, derneğin niteliği veya üyelerinin vatandaşlık bağı hakkında bilgi sahibi olmak istediklerinde, resmi tüzüğe bakarak durumu kolayca ve doğru bir şekilde anlayabilecekleri ifade edilmiştir.

Mahkeme ayrıca, ulusal makamların ve yerel mahkemelerin, derneğin tüzüğünde veya önerilen isminde kamu düzenine, ulusal güvenliğe veya demokratik değerlere yönelik herhangi bir somut tehdit unsuru saptayamadığına özellikle dikkat çekmiştir. Derneğin temel amaçları arasında yer alan kültürel mirasın yaygınlaştırılması, yerel geleneklerin canlandırılması ve sosyal dayanışmanın sağlanması gibi faaliyetlerin şiddeti teşvik etmediği, tamamen barışçıl sivil toplum faaliyetleri olduğu açıktır. Mahkeme, sadece etnik veya kültürel bir kimliğin ifade edilmesinin tek başına kamu düzenini bozucu bir unsur olarak kabul edilemeyeceğinin altını çizmiştir.

Somut olayda, dernek isminin tek başına tescil reddine gerekçe yapılamayacağı belirtilmiş, yetkililerin derneğin isim tercihini anayasal düzene bir tehdit gibi yorumlamasının makul olmadığı ifade edilmiştir. Gerekli hoşgörü ve çoğulculuk ilkeleri gözetilmeden, varsayımsal gerekçelerle alınan bu ret kararı, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmamaktadır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, derneğin tescilinin reddedilmesiyle örgütlenme özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.