Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Dava açma süresi zararın öğrenilmesinden başlar.
• Katı şekilcilik mahkemeye erişim hakkını ihlal eder.
• İdarenin kusuru adli soruşturmayla öğrenilebilir.
• Sürenin katı yorumu dava hakkını anlamsızlaştırır.

Bu karar, idari yargıda sıklıkla karşılaşılan ve hak kayıplarına yol açabilen katı şekilci usul uygulamalarına karşı hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, tam yargı davalarında dava açma süresinin her koşulda zararın meydana geldiği veya eylemin gerçekleştiği tarihten itibaren başlatılmasının mahkemeye erişim hakkını zedeleyeceğini açıkça ortaya koymuştur. Özellikle idarenin kusurunun olay anında bilinemediği, daha sonra yapılan idari veya adli soruşturmalar neticesinde ortaya çıktığı durumlarda, dava açma süresinin vatandaşların idarenin sorumluluğunu öğrendiği tarihten itibaren başlatılması gerektiği hüküm altına alınmıştır. Karar, usul kurallarının hak arama özgürlüğünü imkansız kılacak şekilde yorumlanamayacağını vurgulamaktadır.

Uygulamadaki önemi ve benzer davalardaki emsal etkisi oldukça yüksektir. Terör saldırıları, doğal afetler veya idarenin denetim yükümlülüğünü ihlal ettiği kazalar gibi durumlarda mağdurlar olay anında idarenin ihmalini bilemeyebilir. Devletin ihmalinin müfettiş raporları veya ceza davaları ile yıllar sonra gün yüzüne çıkması sık rastlanan bir durumdur. Bu karar, böylesi durumlarda mağdurların geç öğrendikleri kusur nedeniyle süre aşımı engeline takılmadan haklarını arayabilmelerinin önünü açmaktadır. İdare mahkemelerinin dava açma sürelerini uygularken vatandaşın kusuru öğrenme ihtimalini dikkate alması gerektiğini netleştiren bu içtihat, idari yargı pratiğinde hakkaniyetin tesisi açısından yol gösterici ve bağlayıcı bir nitelik taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 2013 yılında Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde meydana gelen bombalı terör saldırısında babasını kaybetmiştir. Olaydan bir süre sonra hazırlanan mülkiye müfettişliği raporu ve emniyet görevlileri hakkında açılan ceza davası ile saldırının gerçekleşmesinde idarenin istihbarat zafiyeti ve emniyetin hizmet kusuru olduğu ortaya çıkmıştır. Bunun üzerine başvurucu, idarenin ihmali nedeniyle babasının ölümünden duyduğu acı ve üzüntünün giderilmesi amacıyla İçişleri Bakanlığına başvurarak manevi tazminat talep etmiştir. Bakanlığın bu talebi reddetmesi üzerine başvurucu, idare mahkemesinde tam yargı davası açmıştır. Ancak idare mahkemesi, zarara yol açan olayın üzerinden uzun bir süre geçtiğini belirterek davayı süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Başvurucu, idarenin kusurunu ancak ceza davası açıldığında öğrendiğini ve sürenin bu tarihten başlaması gerektiğini savunarak hakkını Anayasa Mahkemesine taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelinde, idari eylem ve işlemlerden doğan zararların tazmini amacıyla açılacak tam yargı davalarındaki dava açma süresi kuralları ve mahkemeye erişim hakkı yer almaktadır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.13 uyarınca, idari eylemlerden hakları ihlal edilenlerin idari dava açmadan önce, bu eylemleri öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurmaları zorunludur.

Anayasa Mahkemesi ve yerleşik idari yargı içtihatlarına göre, hukuki güvenlik ve istikrar ilkeleri gereği dava açma hakkının belirli sürelere bağlanması hukuk devletinin bir gereği olup meşru bir amaca hizmet eder. Ancak bu sürelerin mahkemeler tarafından yorumlanması ve uygulanması, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkını zedeleyecek ölçüde katı ve şekilci olmamalıdır. Dava açma süresinin, hak sahibinin henüz dava hakkının doğduğundan haberdar olmadığı ve somut koşullar çerçevesinde haberdar olduğunun kabulünü haklı kılan nedenlerin bulunmadığı bir dönemde işlemeye başlaması, kişinin dava hakkını anlamsız kılarak ölçülülük ilkesini doğrudan zedeler.

Özellikle tam yargı davalarının idarenin hizmet kusuruna veya ihmaline dayandırıldığı durumlarda, eylemin idariliğinin veya zararla idari eylem arasındaki illiyet bağının tespit edilmesi zaman alabilmektedir. Olayın içyüzü ve idarenin sorumluluğu, olaydan çok sonra hazırlanan idari soruşturma raporları veya açılan ceza davaları neticesinde ortaya çıkabilmektedir. Bu gibi durumlarda, dava açma süresinin olayın gerçekleştiği tarihten değil, eylemin idariliğinin ve kusurun tam anlamıyla öğrenildiği veya öğrenilmesinin makul olarak beklendiği tarihten itibaren başlatılması mahkemeye erişim hakkının vazgeçilmez bir gereğidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı bağlamında değerlendirmiştir. Başvurucunun babası 11 Mayıs 2013 tarihinde meydana gelen terör saldırısında hayatını kaybetmiştir. Ancak idarenin olaydaki olası kusuru ve emniyet birimlerinin istihbarat bilgisine rağmen yeterli önlemleri almadığına dair ihmalleri olay anında değil, çok daha sonra hazırlanan müfettiş raporları ve 19 Ocak 2015 tarihinde görevli polis memurları hakkında görevi kötüye kullanma suçundan açılan ceza davası ile gün yüzüne çıkmıştır.

Yerel mahkeme, dava açma süresini terör saldırısının gerçekleştiği tarihten itibaren başlatarak başvurucunun davasını süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Hâlbuki başvurucunun, babasının ölümüne neden olan saldırıda idarenin hizmet kusuru bulunduğunu ve zararla idari eylemsizlik arasındaki illiyet bağını ölüm olayının yaşandığı tarihte derhâl öğrenmesi hayatın olağan akışında mümkün değildir. İdarenin olası kusuru, ancak devletin kendi iç mekanizmalarıyla başlattığı adli ve idari soruşturmalar neticesinde ortaya konulabilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun henüz idarenin sorumluluğuna dair somut bir bilgi ve veriye sahip olmadığı olay tarihinin idari başvuru süresinin başlangıcı olarak kabul edilmesini, başvurucuya orantısız bir külfet yükleyen ağır bir yaklaşım olarak nitelendirmiştir. Derece mahkemesinin kanuni süreleri böylesine katı bir şekilde yorumlaması, başvurucunun mahkemeye erişim hakkını aşırı derecede zorlaştırmış, hatta imkansız hale getirerek davasının esasının incelenmesini engellemiştir. Eylemin idariliğinin olaydan yıllar sonra anlaşıldığı durumlarda dava açma süresinin idari kusurun öğrenildiği tarihten itibaren başlatılması gerekmektedir. Bu değerlendirmeler ışığında, Anayasa Mahkemesi yaşam hakkına yönelik iddiaların ayrıca incelenmesine gerek görmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.