Anayasa Mahkemesi Seniha Karakuş ve Diğerleri Kararı 2021/5668 B.

Bu karar, terör saldırıları sonucunda idarenin ihmali ve hizmet kusuru nedeniyle açılan tam yargı davalarında süre hesaplamasının nasıl yapılması gerektiği yönünde kritik bir hukuki anlam taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, idarenin kusurunun sonradan ceza yargılamaları vasıtasıyla ortaya çıktığı durumlarda, dava açma süresinin olayın gerçekleştiği veya idareyle ilk sulhnamenin imzalandığı tarihten itibaren başlatılamayacağını hüküm altına almıştır. Bu yorum, mağdurlara orantısız bir külfet yükleyen katı usul kurallarının mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiği anlamına gelmektedir. Ayrıca karar, yaşam hakkının usul boyutu gereğince idari yargı mercilerinin ceza davalarındaki tespitleri ve delilleri titizlikle incelemesi gerektiğini tescillemektedir.

Benzer idari davalardaki emsal etkisi oldukça güçlüdür. Uygulamada, idare mahkemelerinin uyuşmazlıkları salt sosyal risk ilkesi ve ilgili tazminat kanunları çerçevesinde değerlendirip hizmet kusuru iddialarını göz ardı etmelerinin önüne geçilmiştir. İdarenin ağır hizmet kusurunun sonradan anlaşıldığı tüm vakalarda, dava açma sürelerinin mağdurun bu kusuru öğrendiği tarihten itibaren işletilmesi gerektiği içtihat hâline getirilmiştir. Bu yönüyle karar, idari yargıda hak arama hürriyetinin önündeki şekilci engelleri kaldıran ve devletin yaşamı koruma yükümlülüğünü güçlendiren bir emsal niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde 2013 yılında meydana gelen bombalı terör saldırısında yakınlarını kaybeden başvurucular, idarenin önceden aldığı istihbarata rağmen gerekli güvenlik tedbirlerini almadığını ve olayda ağır hizmet kusuru bulunduğunu belirterek İçişleri Bakanlığı ile Hatay Valiliğine karşı maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Başvurucular, idarenin kusurunun kamu görevlileri hakkında sonradan açılan ve mahkûmiyetle sonuçlanan ceza davasıyla ortaya çıktığını, bu nedenle olay sonrası imzalanan kısıtlı sulhnamenin geçersiz olduğunu ileri sürmüştür. Ancak idare mahkemesi, ceza dosyasındaki delilleri toplamadan ve hizmet kusurunu incelemeden, uyuşmazlığı sosyal risk ilkesi kapsamında değerlendirmiş ve maddi tazminat davasını süre aşımından reddetmiştir. Kararın Danıştay tarafından da onanması üzerine başvurucular Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı, Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkı ile 36. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı çerçevesinde değerlendirmiştir. Mahkemeye erişim hakkı, dava açma sürelerinin ve usul kurallarının katı bir şekilcilikle uygulanarak kişilerin yargı mercilerine ulaşmasının engellenmemesini emreder. İdari eylem nedeniyle uğranılan zararın tazmini talebiyle açılan tam yargı davalarında, eylemin idariliği ve zararla illiyet bağının olaydan çok sonra, gerçekleştirilen ceza yargılamaları neticesinde ortaya çıkabildiği yerleşik yargısal içtihatlarla kabul edilmektedir. Bu tür durumlarda dava açma süresinin, zararın ve idarenin eylemindeki kusurun tam olarak öğrenildiği tarihten itibaren başlatılması gereklidir.

Öte yandan, yaşam hakkının usul boyutu, devletin doğal olmayan ölümlerle ilgili etkili ve özenli bir yargısal süreç yürütmesini zorunlu kılar. İdarenin ağır hizmet kusurunun bulunduğu olaylarda 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun uyarınca kısıtlı tazminat ödenmiş olması, mağdurların genel hükümlere dayanarak 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu kapsamında tam yargı davası açmasına engel teşkil etmez. Yaşam hakkı ihlali iddialarını inceleyen mahkemelerin, devletin sorumluluğunu aydınlatacak nitelikteki ceza soruşturmalarındaki bilgi ve belgeleri eksiksiz toplaması, idarenin hizmet kusurunu nesnel ve şeffaf bir şekilde irdelemesi anayasal bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda yargı mercilerinin süre ve esasa ilişkin değerlendirmelerinin hak ihlaline yol açtığını tespit etmiştir. İlk olarak mahkemeye erişim hakkı yönünden yapılan incelemede, Reyhanlı'daki terör saldırısında idarenin hizmet kusurunun, emniyet yetkililerinin "görevi kötüye kullanma" suçundan mahkûm edildiği ve olaydan çok sonra açılan ceza davasıyla netleştiği belirlenmiştir. Başvurucuların, henüz idarenin ihmalinden haberdar olmadıkları bir dönemde, ölüm olayının hemen ardından imzalanan sulhname tarihini esas alarak dava açmalarının beklenmesi hak arama hürriyetine orantısız bir külfet yüklemektedir. İdare mahkemesinin, idarenin ihmalini öğrenme tarihini dikkate almayarak dava açma süresini son derece katı bir yaklaşımla hesaplaması, başvurucuların mahkemeye erişim hakkını fiilen imkânsız hâle getirmiştir.

Yaşam hakkının usul boyutu açısından ise, idare mahkemesinin davanın çözümü için hayati öneme sahip olan ceza yargılaması dosyasını ve mülkiye müfettişi ön inceleme raporlarını dosyaya celp etmeden karar verdiği görülmüştür. Söz konusu ceza davasında, emniyet yetkililerinin saldırı hazırlığına dair somut marka, renk ve plaka bilgilerini içeren MİT raporlarını zamanında değerlendirmediği ve eyleme karşı gerekli tedbirleri almadığı açıkça saptanmıştır. Buna rağmen idare mahkemesinin bu kritik delilleri tartışmadan, idarenin hizmetin işleyişine ilişkin hiçbir kusuru bulunmadığı şeklindeki soyut bir kabulle hareket etmesi yaşam hakkının gerektirdiği özen yükümlülüğüyle bağdaşmamaktadır. Uyuşmazlığın idarenin hizmet kusuru değerlendirilmeden yalnızca sosyal risk ilkesi kapsamında çözülmesi yargısal denetimi etkisiz bırakmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, yaşam hakkının usul boyutu ile mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.