Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkeme kararları doyurucu ve yeterli gerekçe içermelidir.
• İddia ve savunmalar kararda ayrıntılı şekilde tartışılmalıdır.
• Esaslı itirazların kanun yolu merciince karşılanması zorunludur.
• Eksik inceleme gerekçeli karar hakkını ihlal eder.
• Rutin bankacılık işlemleri doğrudan iltisak sayılamaz.

Anayasa Mahkemesi tarafından verilen bu ihlal kararı, idari yargılamalarda mahkemelerin kararlarını oluştururken iddiaları ne derece derinlemesine incelemesi ve gerekçelendirmesi gerektiği hususunda hukuken son derece kritik bir anlama sahiptir. Özel güvenlik görevlisi çalışma izni ve kimlik kartı talebinin, güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasının olumsuz geldiği gerekçesiyle reddedilmesi üzerine açılan davada, mahkemelerin ret gerekçelerini yeterince somutlaştırmaması hukuka aykırı bulunmuştur. Somut uyuşmazlıkta, belirli bir bankada hesap bulunması tek başına terör örgütü ile iltisak ve irtibat için yeterli görülmüş ancak hesap hareketlerinin içeriğinin, miktarının ve rutin olup olmadığının incelenmemesi, dahası temel itirazların mahkemelerce tümüyle cevapsız bırakılması Anayasa'nın ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Bu kararın benzer davalardaki emsal etkisi oldukça yüksektir. Karar, idari yargılamalarda ilk derece mahkemelerinin, bölge idare mahkemelerinin ve Danıştay'ın idarenin sunduğu soyut ve yetersiz verilerle yetinmemesi gerektiğini, başvurucuların lehe olan esaslı iddialarını derinlemesine araştırması gerektiğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması iptal davalarında yalnızca banka hesabının salt varlığı değil, hesap hareketlerinin gerçek mahiyeti, zamanlaması ve niteliği detaylı şekilde dikkate alınmalıdır. Kanun yolu mercilerinin de bu eksiklikleri gidermeden, ilk derece mahkemesinin eksik gerekçesine atıfla onama veya ret kararı vermesinin adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkını zedeleyeceği hususunda tüm yargı teşkilatı için yön gösterici ve bağlayıcı bir emsal teşkil etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahsız özel güvenlik çalışma izni ile özel güvenlik kimlik kartı talebiyle idareye başvuruda bulunmuştur. Ancak Valilik, başvurucu hakkında yürütülen güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasının olumsuz sonuçlandığını belirterek bu talebi reddetmiştir. Başvurucu, idarenin tesis ettiği bu ret işleminin hukuka aykırı olduğunu, kendisinin hiçbir terör örgütü ile irtibatının bulunmadığını ileri sürmüştür.

İptal talebiyle açılan davada başvurucu; bankada hesap açtırmanın tek başına terör örgütü ile iltisak anlamına gelmeyeceğini, banka hesap hareketlerinin tamamen rutin işlemlerden ibaret olduğunu ve hakkında açılmış herhangi bir ceza davası veya mahkûmiyet hükmü bulunmadığını beyan etmiştir. Buna karşın ilk derece mahkemesi, sadece banka hesabının varlığını ve açılış kapanış tarihlerini esas alarak işlemi hukuka uygun bulmuş ve davayı reddetmiştir. İstinaf ve temyiz kanun yollarında da başvurucunun esasa etkili bu itirazlarının karşılanmadan kararların onanması neticesinde uyuşmazlık, gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesi önüne taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkına ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 141 uyarınca mahkemelerin her türlü kararlarını gerekçeli olarak yazma yükümlülüğüne dayanmıştır. Adil yargılanma hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın tam anlamıyla denetlenmesini amaçlamaktadır.

Mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki iddia ve itirazlar hakkında delillerle somut bir bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi anayasal bir zorunluluktur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi, gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmamaktadır. Karar gerekçesinin belirtilen unsurları titizlikle taşıması, yargılamanın adil yargılanma hakkı güvencelerine uygun şekilde yürütülüp yürütülmediğinin taraflarca açıkça öğrenilmesini sağladığı gibi; demokratik bir toplumda kendi adlarına verilen yargı kararlarının sebeplerini toplumun bilmesinin sağlanması açısından da son derece kritiktir.

Kural olarak mahkeme kararında esasa ilişkin hususlarda yeterli gerekçe bulunması hâlinde kanun yolu mercilerince bu karara atıf yapılarak değerlendirme yapılması makul görülebilir. Ancak, ilk derece mahkemesi kararında yeterli bir gerekçe bulunmadığı hâllerde, başvurucuların ileri sürdüğü esaslı itirazların kanun yolu mercileri tarafından detaylı ve gerekçeli bir biçimde karşılanması gerekmektedir. İlk derece mahkemesince hiç karşılanmayan veya ancak ilk defa kanun yolu merciinde ileri sürülebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların kanun yolu merciince de dikkate alınmaması ve değerlendirilmemesi, gerekçeli karar hakkının ihlaline doğrudan yol açan temel bir nedendir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda ilk derece mahkemesinin kararını ve bu karara yönelik kanun yolu incelemelerini titizlikle değerlendirmiştir. Başvurucunun güvenlik soruşturmasının olumsuz olarak sonuçlanması ve idari işlemin tesis edilmesi, ilk derece mahkemesi tarafından yalnızca başvurucunun ilgili bankada birden fazla hesabı olmasına dayandırılmıştır. Mahkeme tarafından hesapların açılma ve kapanma tarihleri belirtilmesine karşın, hesap hareketlerinin niteliğine ve içeriğine dair hiçbir bilgilendirme, araştırma veya inceleme yapılmamıştır.

Yargılama aşamasında; hesaplardaki hareketlerin olağan ve rutin bir bankacılık işlemi olup olmadığı, hesaptaki meblağın ne kadar olduğu, hesapların açık kaldığı açılma ve kapanma tarihleri arasında kuruma finansal destek sağlayacak mahiyette ne kadar para giriş ve çıkışı sağlandığı hususları aktarılmamıştır. Başka bir deyişle, başvurucunun sadece hesap açtırmasının ve bu hesaplarda gerçekleştirdiği işlemlerin, ilgili terör örgütüyle irtibatını ve iltisakını nasıl kurduğu mahkeme tarafından şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya konulamamıştır. Salt hesap açma ve kapatma bilgisinin, terör örgütü ile irtibat ve iltisak için yeterli bir dayanak teşkil etmediği, hesaplarda yapılan işlemlerin bu amaca hizmet ettiğinin somut delillerle açıklanması gerektiği vurgulanmıştır.

Bunun yanı sıra, ilk derece mahkemesi kararında esasa etkili hususlarda yeterli inceleme ve gerekçe bulunmamasına rağmen, başvurucunun temel iddiaları Bölge İdare Mahkemesi ve sonrasında Danıştay tarafından da karşılanmamıştır. Başvurucunun sunduğu esaslı itirazların kanun yolu mercileri tarafından gerekçeli bir şekilde irdelenmemesi, yargılamadaki eksikliğin giderilmesini engellemiştir. Sonuç itibarıyla başvurucu hakkında elde edilen kısıtlı bilgilerin tesis edilen idari işlemi neden ve nasıl haklılaştırdığı hususunun yargılama mercilerinin gerekçelerinde yer almadığı, bilginin hukuki etkisinin hiç değerlendirilmediği ve başvurucunun itirazlarının tamamen cevapsız bırakıldığı açıkça saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun iddialarının yeterli bir şekilde açıklığa kavuşturulmadığı ve mahkemelerin kararlarında sonuca etkili iddiaları karşılar nitelikte yeterli gerekçe bulunmadığı anlaşıldığından, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir.