Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Dava açma süresi aşırı katı yorumlanamaz.
• Öngörülemez yargısal kararlar mahkemeye erişimi engeller.
• Kanuni dayanağı olmayan usul kuralları uygulanamaz.
• Tam yargı davalarında süreler orantılı hesaplanmalıdır.

Bu karar, idari yargıda tam yargı davaları açılırken süre koşullarının ve merciine tevdi gibi usule ilişkin işlemlerin mahkemelerce ne kadar esnek veya katı yorumlanabileceği konusunda çok önemli ve bağlayıcı hukuki bir çerçeve çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, idari yargı mercilerinin dava açma sürelerini ve idari başvuru yollarını yorumlarken, kanunun açık lafzına dayanmayan ve vatandaşlar açısından öngörülemez sonuçlar doğuran katı şekilci uygulamalarının hak arama hürriyetini derinden zedelediğini açıkça ortaya koymuştur. Karar, idarenin kusuruna veya özel kanunlara dayalı olarak vatandaşların haklı tazminat taleplerinin, usule ilişkin aşılmaz ve ağır engellerle boşa çıkarılamayacağını net bir şekilde vurgulamaktadır.

Verilen bu kararın benzer davalardaki emsal etkisi oldukça yüksektir. Özellikle terör eylemleri veya idarenin ağır hizmet kusuru iddialarıyla açılan tam yargı davalarında, başvuru sürelerinin başlangıç anı ve davanın hangi kanun kapsamında değerlendirileceği gibi kritik usul kurallarının, vatandaşın aleyhine keyfî ve sürpriz biçimde genişletilemeyeceği ilkesi pekiştirilmiştir. Kararın uygulamadaki en büyük önemi, derece mahkemelerinin 2330 sayılı Kanun gibi özel tazminat rejimlerine dayalı talepleri doğrudan genel idari yargılama usullerine mahkûm edip öngörülemez usuli ret kararları vermelerinin önüne geçilmesidir. Böylece, idari eylemlerden zarar gören vatandaşların adalete ve mahkemeye erişim hakkı, usul kurallarının aşırı şekilci ve haksız yorumlarına karşı anayasal bir zırha kavuşmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, 18 Ağustos 2016 tarihinde Elazığ İl Emniyet Müdürlüğüne yönelik gerçekleştirilen bombalı terör saldırısında şehit olan polis memurunun eşi ve çocuğudur. Vefat olayı sonrasında başvurucular, kendilerine ödenen nakdi tazminatın yetersiz olduğu gerekçesiyle Nakdi Tazminat Komisyonuna başvurmuş, taleplerinin reddedilmesi üzerine idari yargıda destekten yoksun kalma ile maddi ve manevi tazminat davası açmışlardır. İdare Mahkemesi, bu davanın özel kanun kapsamında değil, genel hizmet kusuru kapsamında açıldığını varsayarak dilekçeyi idareye tevdi etmiş, idarenin cevap vermemesi üzerine yeniden açılan davayı ise süre aşımı gerekçesiyle usulden reddetmiştir. Başvurucular, haklı tazminat davalarının mahkemece öngörülemez bir usul kuralı yorumuyla ve süre aşımı bahanesiyle reddedilmesinin hak arama özgürlüklerini ve mahkemeye erişim haklarını ihlal ettiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkı ve hak arama hürriyeti ekseninde değerlendirmiştir. Adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı, kişinin uyuşmazlığını bir mahkeme önüne taşıyabilmesini ve iddialarının esastan incelenerek uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını güvence altına alır.

İdari yargılama usulünde, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.13 gereğince idari eylemlerden hakları ihlal edilenlerin idari dava açmadan önce ilgili idareye ön başvuru yapmaları zorunludur. Ancak bu usul kuralının uygulanmasında, mahkemelerin hakkaniyete zarar verecek ölçüde katı şekilcilikten ve kanunla öngörülmemiş usul şartları icat etmekten kaçınmaları anayasal bir zorunluluktur. Ayrıca, terör olaylarından zarar görenlere yönelik özel tazminat rejimleri öngören 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun gibi düzenlemelere dayalı doğrudan taleplerin, genel kusur sorumluluğu usullerine zorla tabi tutularak yorumlanması hukuki belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle bağdaşmaz.

Mevzuatta öngörülen dava açma süresine ilişkin usul kurallarının hukuka açıkça aykırı olarak yanlış uygulanması veya bu sürelerin hatalı ve keyfî hesaplanması, kişilerin yargı yoluna başvurmasını fiilen imkânsız kılabilir. Temel bir hakkın kısıtlanması, Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca ancak kanunla, meşru bir amaca dayanarak ve ölçülülük ilkesi sıkı bir şekilde gözetilerek yapılabilir. Yargı mercilerinin kanunun açık lafzıyla çelişen veya bireyler tarafından öngörülmesi ve tedbir alınması mümkün olmayan sürpriz yorumlar geliştirerek davaları süre yönünden usulden reddetmesi, söz konusu müdahalenin kanunilik ve orantılılık şartlarını tamamen ortadan kaldırarak mahkemeye erişim hakkının açık bir ihlaline vücut verir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruya ilişkin yaptığı incelemede, mahkemeye erişim hakkına davanın süre yönünden reddedilmesi suretiyle yapılan müdahalenin kanuni dayanağının bulunduğunu ve idari istikrarın sağlanması yönünde meşru bir amaca hizmet ettiğini tespit etmiştir. Ancak bu müdahalenin ölçülülük ilkesi bağlamında orantılı olup olmadığı detaylıca değerlendirilmiştir.

Olayda, başvurucular açıkça idari bir hizmet kusuruna değil, 2330 sayılı Kanun kapsamında kendilerine ödenen tazminatın yetersizliğinden şikâyet ederek gerçek zararlarının tespiti istemiyle dava açmışlardır. Buna rağmen Elazığ 2. İdare Mahkemesi, uyuşmazlığı genel hizmet kusuruna dayalı bir tam yargı davası olarak nitelendirmiş ve idari başvuru yolunun tüketilmediği gerekçesiyle merciine tevdi kararı vermiştir. Sonrasında ise idarenin zımni ret işlemi üzerinden yeni bir süre hesaplayarak davayı süre aşımı nedeniyle reddetmiştir. Mahkemenin, maddi olgulara yönelik açık kanuni bir dayanak göstermeksizin, özel kanuna dayalı bir talebi genel hükümlere göre değerlendirip önce tevdi kararı vermesi, ardından da katı bir süre hesabı yapması hukuki öngörülebilirlikten tamamen uzaktır.

Anayasa Mahkemesi, idare mahkemesinin bu yorumunun davanın sonucunu doğrudan etkilediğini, olağan anlamın dışına çıkarak başvuruculara orantısız bir külfet yüklediğini vurgulamıştır. Davacıların, kendilerine ödenen eksik tazminatın tamamlanması amacıyla başlattıkları hukuki sürecin, mahkemece kanuni bir dayanağa dayanmayan usul kurallarıyla kesintiye uğratılması, adalete erişimi aşırı derecede güçleştirmiş ve neredeyse imkânsız hâle getirmiştir. Bu katı yorum tarzı, mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahalenin ölçüsüz olmasına ve kanunilik şartının ihlaline neden olmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucuların adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.