Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Belirsiz alacak davalarında hukuki yarar titizlikle değerlendirilmelidir.
• Dava şartı yokluğu nedeniyle doğrudan ret ölçüsüzdür.
• Şeklî eksiklikler kişilerin usuli haklarına feda edilmemelidir.
• Hâkim davacının talep sonucunu netleştirmesine süre vermelidir.

Bu karar, işçilik alacaklarının tahsili amacıyla belirsiz alacak davası şeklinde açılan davalarda mahkemelerin izlemesi gereken usul kurallarına ilişkin son derece kritik bir anayasal güvence getirmektedir. Hukuken, bir davanın belirsiz alacak davası olarak açılamayacağı kanaatine varıldığında, mahkemelerin davayı doğrudan dava şartı yokluğundan reddetmesi yerine, davacıya talebini netleştirmesi için süre vermesi gerektiği vurgulanmaktadır. Düzeltme imkânı tanınmadan doğrudan ret kararı verilmesi, bireylerin hak arama hürriyetini ve mahkemeye erişim hakkını aşırı derecede sınırlandıran, ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirilmiştir.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi bakımından bu karar, iş mahkemelerinde sıklıkla karşılaşılan belirsiz alacak davası krizlerine açık bir çözüm sunmaktadır. Yargılamayı yapan mahkemelerin, davacının maddi hakkını usul kurallarına feda etmemesi gerektiği, hakkaniyete uygun yargılanmanın temel bir gereği olarak ortaya konulmuştur. Böylece, alacağın belirli veya belirlenebilir olduğu durumlarda dahi, davanın genel eda davası olarak görülüp eksikliklerin giderilmesi için süre verilmesi ilkesi yerleşik hâle gelmekte, iş davalarında usule ilişkin ret kararlarının önüne geçilerek vatandaşların adalete erişimi güvence altına alınmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Halil Dağdelen, eski işvereni olan özel bir şirkete karşı işçilik alacaklarının ödenmesi talebiyle iş mahkemesinde dava açmıştır. Başvurucu; uzun yıllar süren çalışmasının ardından emeklilik nedeniyle işten ayrıldığını, ancak kıdem tazminatı, fazla mesai, hafta tatili ve yıllık izin ücreti gibi haklarının eksik ödendiğini veya hiç ödenmediğini iddia etmiştir. Başvurucu, söz konusu taleplerini mahkemeye "belirsiz alacak davası" türünde sunmuştur.

Yargılama sürecinde mahkeme, yıllık izin ücreti ve kıdem tazminatı alacaklarının kolaylıkla hesaplanabilir (belirlenebilir) nitelikte olduğu gerekçesiyle, bu taleplerin belirsiz alacak davasına konu edilemeyeceğini belirtmiş ve hukuki yarar yokluğundan davanın bu kısımlarını usulden reddetmiştir. Başvurucu ise farklı taşeronlarda çalışması nedeniyle hizmet süresinin ve alacaklarının miktarının tam olarak belirlenmesinin mümkün olmadığını, mahkemenin ise doğrudan ret kararı vermesinin haksızlık olduğunu ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama hürriyeti ve mahkemeye erişim hakkı ilkelerini temel almıştır. Mahkemeye erişim hakkı, kişilerin iddia ve savunmalarını yargı mercileri önünde dile getirebilmesini, haklılıklarını kanıtlayabilmesini güvence altına alır. Bu hakka yönelik her türlü sınırlamanın, Anayasa'nın 13. maddesi gereğince kanuni bir dayanağının bulunması, haklı bir amaca hizmet etmesi ve en önemlisi ölçülülük ilkesine sıkı sıkıya uygun olması zorunludur.

Olayın usul hukuku boyutunda 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.107 kapsamında düzenlenen belirsiz alacak davası kuralları detaylıca tartışılmıştır. Aynı kanunun dava şartlarını düzenleyen 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.114 ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.115 maddeleri uyarınca, mahkemede açılan davada hukuki yarar bulunması mutlak bir dava şartıdır. Hukuki yararın bulunmadığı durumlarda mahkemeler davayı usulden reddedebilmektedir.

Ancak usul kurallarının son derece katı bir şekilde yorumlanarak davacıların maddi haklarının birtakım şeklî eksikliklere feda edilmemesi gerektiği, yerleşik içtihat prensipleri arasındadır. Mahkemeler, hatalı olarak belirsiz alacak davası şeklinde açılan davalarda dahi, davacının talep sonucunu netleştirmesi ve eksiklikleri gidermesi için mutlaka bir süre vermelidir. Hâkime usul kanunları ile tanınan bu güçlü yetkilerin asıl amacı, adalete erişimi kolaylaştırmak ve uyuşmazlıkları esastan çözüme kavuşturmaktır. Şartları oluşmadığı hâlde açılan bir davanın, düzeltme imkânı dahi tanınmadan doğrudan usulden reddedilmesi, mahkemeye erişim hakkına yapılmış son derece ağır ve ölçüsüz bir müdahale olarak değerlendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucunun, yıllık izin ücreti ve kıdem tazminatı alacaklarının ödenmesi talebiyle açtığı dava, yerel mahkeme ve Yargıtay kararları sonucunda söz konusu alacakların belirlenebilir olduğu ve dolayısıyla belirsiz alacak davasına konu edilemeyecekleri gerekçesiyle hukuki yarar yokluğundan usulden reddedilmiştir. Anayasa Mahkemesi, bu ret işlemiyle mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahalenin kanuni bir dayanağı bulunduğunu ve mahkemelerin gereksiz davalarla meşgul edilmesini önlemek, bireyleri doğru dava türüne yönlendirmek gibi meşru bir amaca hizmet ettiğini kabul etmiştir. Ancak yapılan bu müdahalenin ölçülülük ilkesi bağlamında, özellikle gereklilik ve orantılılık alt ilkeleri yönünden son derece sorunlu olduğu açıkça tespit edilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerinin hâkime usule aykırı düzenlenen dava dilekçelerini usulüne uygun hâle getirtme konusunda oldukça güçlü yetkiler tanıdığına dikkat çekmiştir. Hatalı olarak belirsiz alacak davası biçiminde açıldığı düşünülen bir davada, davanın aslında genel eda davası olduğu kabul edilerek başvurucuya talep sonucunu netleştirmesi için süre verilmesi hukuken pekâlâ mümkündür. Bu alternatif yol, davanın doğrudan usulden reddi gibi ağır bir müdahaleden kaçınılmasını sağlayacak ve davacının hakkına ulaşmasını kolaylaştıracak en elverişli çaredir.

Buna rağmen, derece mahkemelerinin usul hukukundaki bu esnek ve düzeltici imkânları kullanmak yerine, doğrudan ret kararı vermesi, başvurucunun mahkemeye erişimini katı şeklî kurallar yüzünden imkânsız kılmıştır. Uyuşmazlığın karara bağlanması için çok daha hafif bir müdahale aracı seçmek varken, katı bir şekilcilikle en ağır yolun tercih edilmesi anayasal güvencelerle ve ölçülülük ilkesiyle hiçbir şekilde bağdaşmamaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.