Anayasa Mahkemesi Hakan Arslan Kararı 2022/14868 B.

Bu karar, olağanüstü hâl tedbirleri kapsamında kamu görevinden ihraç edildikten sonra göreve iade edilen memurların geçmişe dönük mali haklarının talep edilmesinde dava açma sürelerinin nasıl hesaplanması gerektiği hususunda son derece kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, idarenin yalnızca çıplak maaş ödemesi yapmasının, kişinin faiz ve fazla mesai gibi diğer mali hak taleplerinin zımnen reddedildiği şeklinde yorumlanamayacağını açıkça ortaya koymuştur. Ödeme tarihinin tüm talepler için dava açma süresinin kesin başlangıcı olarak kabul edilmesi, hukuki öngörülebilirlik ilkesine açıkça aykırı bulunmuş ve mahkemeye erişim hakkının özünü zedeleyen aşırı şekilci bir yaklaşım olarak değerlendirilmiştir.

Emsal teşkil eden bu içtihat, göreve iade sonrasında hak arama mücadelesi veren binlerce kamu görevlisi için çok güçlü bir hukuki güvence sağlamaktadır. İdari yargı mercilerinin süreye ilişkin kuralları uygularken vatandaşın hak arama hürriyetini kısıtlayacak ölçüde katı yorumlardan kaçınması gerektiği bu kararla bir kez daha teyit edilmiştir. Uygulamada, idare tarafından eksik yapılan ödemelere karşı sonradan yapılan başvuruların süresinde yapılıp yapılmadığının tespiti konusunda mahkemelere yol gösterici bağlayıcı bir standart getirilmiş olup, idari istikrar ile bireylerin mahkemeye erişim hakkı arasındaki hassas dengenin her zaman birey lehine gözetilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olağanüstü hâl kapsamında yayımlanan kanun hükmünde kararname ile polis memurluğu görevinden ihraç edilen başvurucu, OHAL Komisyonu kararıyla görevine iade edilmiştir. İdare tarafından başvurucuya açıkta geçirdiği döneme ilişkin maaş ödemeleri toplu olarak yapılmış, ancak bu ödemeye yasal faiz ve ödenmeyen fazla çalışma ücretleri dâhil edilmemiştir.

Başvurucu, eksik ödenen yasal faiz ve fazla mesai ücretlerinin tarafına ödenmesi talebiyle idareye başvurmuş, bu talebinin reddedilmesi üzerine de idare mahkemesinde iptal davası açmıştır. İlk derece mahkemesi davayı kabul ederek ödemelerin yapılmasına hükmetmişse de istinaf mahkemesi, dava açma süresinin başvurucuya ilk toplu maaş ödemesinin yapıldığı tarihten itibaren başlaması gerektiğini belirterek davayı süre aşımı nedeniyle reddetmiştir. Uyuşmazlık, idarenin kısmi ödeme yaptığı tarihin diğer mali talepler için dava açma süresini başlatıp başlatmayacağı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğu hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde güvence altına alınmıştır. Bu hakkın en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı, bireyin karşılaştığı bir uyuşmazlığı yetkili mahkeme önüne taşıyabilmesi ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde esastan karara bağlanmasını isteyebilmesi anlamına gelmektedir.

İdari yargılama hukukunda dava açma süreleri, hukuki istikrarı sağlamak ve idari işlemlerdeki belirsizliği ortadan kaldırmak amacıyla öngörülmüş kamu düzenine ilişkin emredici kurallardır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7 uyarınca idari işlemlere karşı dava açma süresi kural olarak altmış gündür. Ancak derece mahkemelerinin bu katı usul kurallarını somut olaylara uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar getirecek ölçüde aşırı şekilcilikten kaçınmaları gerekmektedir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, dava açma süresinin hangi tarihte başlayacağını belirleme görevi esasen derece mahkemelerine ait olsa da, bu belirlemenin hakkın özüne dokunarak mahkemeye erişim hakkını aşırı derecede zorlaştırmaması veya imkânsız hâle getirmemesi zorunludur. Dava açma süresine ilişkin kuralların hukuka açıkça aykırı olarak yanlış uygulanması veya bu sürelerin öngörülemez biçimde hatalı hesaplanması, kişilerin kanun yollarına başvuru haklarını kullanmasına doğrudan engel teşkil edebilir. İdarenin açık bir ret işlemi olmaksızın sadece eksik ödeme yapmasının zımni ret sayılması ve sürenin bu fiili tarihten başlatılması hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda, ihraç edildikten sonra OHAL Komisyonu kararıyla görevine iade edilen başvurucunun açıkta kaldığı döneme ilişkin olarak kendisine toplu maaş ödemesi yapılmıştır. Ancak yapılan bu yüklü ödemeye geçmişe dönük yasal faizlerin ve fazla çalışma ücretlerinin dâhil olup olmadığı hususunda idare tarafından başvurucuya herhangi bir aydınlatıcı bilgi verilmemiş veya resmi bir bildirimde bulunulmamıştır. İdare, adeta sessiz kalarak fiili bir ödeme işlemi gerçekleştirmiştir.

İstinaf incelemesini yapan bölge idare mahkemesi ise, başvurucunun salt kendisine maaş ödemesi yapılan tarihte faiz ve fazla mesai gibi diğer mali haklarının ödenmeyeceğini öğrendiğini varsayarak, iptal davası açma süresini ödeme tarihinden itibaren başlatmış ve davayı süre aşımı yönünden reddetmiştir. Oysa idare tarafından yalnızca geçmiş dönem maaş ödemesine yönelik fiilî bir tasarruf gerçekleştirilmiş olup, başvurucunun geriye kalan diğer mali taleplerinin kabulüne veya reddine dair ortada idari davaya konu edilebilecek kesinleşmiş bir idari işlem bulunmamaktadır.

İdare tarafından yapılan kısmi bir ödemenin, geriye kalan diğer yan mali hakların ileride ödenmeyeceğine dair kesin ve nihai bir bilgi içerdiğinin varsayılması hukuken hatalıdır. Dava açma süresinin tamamen bu varsayıma dayanılarak hesaplanması adil yargılanma hakkı bağlamında öngörülebilir bir yaklaşım değildir. Derece mahkemesinin bu yöndeki yorumu, mahkemeye erişim hakkına yönelik aşırı katı bir uygulama niteliğinde olup başvurucu üzerinde orantısız ve oldukça ağır bir külfete sebep olmuştur. Hak arayan bireyin katlanmak zorunda kaldığı bu külfet, dava açma süreleriyle hedeflenen idari ve hukuki istikrar amacı ile karşılaştırıldığında demokratik toplum düzeninde kabul edilemez ölçüsüz bir müdahale oluşturmaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için kararın ilgili mahkemeye gönderilmesine başvuruyu kabul etmiştir.