Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Basın özgürlüğü maddi vakıaları çarpıtma hakkı vermez.
• Değer yargıları olgusal temele dayanmak zorundadır.
• Kamu görevlilerine yönelik eleştiri sınırları daha geniştir.
• Şeref ve itibar hakkı ile basın dengelenmelidir.
• Haber verme görevi basın etiği ve sorumluluğu gerektirir.

Bu karar, basın özgürlüğü ile kişilerin şeref ve itibarının korunması hakkı arasındaki hassas dengeyi somut bir hukuki çerçevede ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, gazetecilerin eleştiri ve haber yapma özgürlüğünün geniş olmakla birlikte, kişileri ağır ve haksız ithamlar altında bırakan olgusal isnatların mutlak surette belirli bir temele veya araştırmaya dayanması gerektiğini teyit etmiştir. Somut olayda gazetecinin, kamu görevlisi olan başvurucunun bir hâkimle iş birliği yaparak amirini haksız yere cezalandırdığı yönündeki maddi iddiaları hiçbir kanıt göstermeksizin haberleştirmesi, ifade özgürlüğünün sınırlarının aşıldığı anlamına gelmektedir. Karar, basın mensuplarının bir iddiayı dile getirirken asgari düzeyde de olsa doğruluk araştırması yapma yükümlülüklerine işaret etmektedir.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle hedef alınan kişilerin kamu görevlisi olduğu durumlarda bile eleştiri sınırının sınırsız olmadığını göstermektedir. Kamu görevlilerinin sivil vatandaşlara kıyasla daha sert eleştirilere katlanma yükümlülüğü bulunsa da bu durum şeref ve itibar hakkının tamamen ortadan kalktığı şeklinde yorumlanamaz. Yargı mercileri, haberin değer yargısı mı yoksa maddi olgu mu olduğunu hassasiyetle ayırmalıdır. Değer yargıları belli ölçüde sert ve sarsıcı olabilirken ispatlanabilir nitelikteki maddi vakıaların hiçbir dayanak gösterilmeden haberleştirilmesi ve bunun mahkemelerce eleştiri kapsamında sayılarak tazminat taleplerinin reddedilmesi, itibar haklarının açık bir ihlali olarak kabul edilecektir. Bu içtihat, alt derece mahkemelerine basın davalarında uygulayacakları dengeleme testinin standartlarını göstermesi açısından kritik bir kılavuzdur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Manisa Celal Bayar Üniversitesinde kamu görevlisi olarak çalışan başvurucu Süleyman Daşkın, kendisi hakkında ulusal bir gazetede yayımlanan köşe yazısı nedeniyle gazeteci C.K.'ye manevi tazminat davası açmıştır. Uyuşmazlığın temelinde, söz konusu köşe yazısında başvurucunun Kemalist görünümlü FETÖ'cü olarak nitelendirilmesi ve kendisini görevden alan rektör yardımcısından intikam almak amacıyla, trafikte yaşanan basit bir selektör yakma olayını kullanarak ve bir hâkimle iş birliği yaparak bu kişiye hapis cezası aldırdığı iddiaları yer almaktadır. Başvurucu, bu iddiaların tamamen gerçek dışı olduğunu, şeref ve itibarına ağır bir saldırı teşkil ettiğini belirterek tazminat talep etmiştir. İlk derece mahkemesi tazminat talebini kısmen kabul etse de istinaf mahkemesi, ifadelerin ağır eleştiri ve basın özgürlüğü kapsamında kaldığı gerekçesiyle kararı kaldırarak davayı reddetmiştir. Başvurucu, bu ret kararı üzerine şeref ve itibarının korunmadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel olarak Anayasa'nın 17. maddesi kapsamında güvence altına alınan kişinin şeref ve itibarının korunması hakkı ile Anayasa'nın 26. maddesi ve Anayasa'nın 28. maddesi kapsamında korunan ifade ve basın özgürlüğü arasındaki adil dengeyi temel almıştır.

Devletin, bireyin manevi varlığının ayrılmaz bir parçası olan kişisel şeref ve itibarına üçüncü kişilerin yaptığı saldırıları önlemek şeklinde pozitif bir yükümlülüğü bulunmaktadır. Ancak demokratik bir toplumda, basının işlevini tam anlamıyla yerine getirebilmesi için ifade ve basın özgürlüğünün korunması da yaşamsal bir öneme sahiptir. Bu iki temel hak çatıştığında, yargı mercileri tarafından adil bir denge kurulması zorunludur.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bu dengenin kurulmasında ifadelerin kim tarafından dile getirildiği, hedef alınan kişinin kamusal konumu, ifadelerin kamu yararına katkısı ve haberin maddi vakıaların açıklanması mı yoksa değer yargısı mı olduğu kriterleri değerlendirilir. Anayasa Mahkemesi, kamu görevlilerinin üstlendikleri işlevler nedeniyle sıradan vatandaşlara kıyasla daha sert ve ağır eleştirilere katlanmak zorunda olduklarını vurgulamaktadır.

Ancak basının bu geniş özgürlük alanı sınırsız değildir. Basın, görevini yerine getirirken gazetecilik etik kurallarına uymalı ve topluma doğru, güvenilir bilgi sunmalıdır. Hukuki kurallar çerçevesinde, maddi olgu niteliği taşıyan somut isnatların (örneğin bir suç işlendiği veya yasa dışı bir iş birliği yapıldığı iddialarının) mutlaka ispatlanması veya makul bir olgusal temele dayandırılması gerekmektedir. Değer yargıları ispat gerektirmese de tamamen temelsiz maddi vakıaların haberleştirilmesi, ifade özgürlüğünün koruması altından çıkarak doğrudan kişilik haklarına saldırı niteliği kazanmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda yayımlanan köşe yazısındaki iddiaların niteliğini ve Bölge Adliye Mahkemesinin ret gerekçesini ayrıntılı olarak incelemiştir. Köşe yazısında, başvurucunun görev değişikliği nedeniyle amirinden intikam almak için trafikte selektör yakma gibi basit bir olayı kullanarak ve bir hâkimle hukuka aykırı iş birliği yaparak yöneticisine hapis cezası aldırdığı, bu durumu da eski görevine iade edilmek için bir şantaj aracı olarak kullandığı iddia edilmiştir.

Mahkeme, kamu görevlisi olan başvurucunun, görevine ilişkin iddialar ve eleştiriler karşısında sıradan bir vatandaşa göre daha fazla tolerans göstermesi gerektiğini kabul etmiştir. Ancak köşe yazısında yer alan yargı mensubuyla iş birliği yaparak haksız ceza aldırma şeklindeki ifadelerin salt bir değer yargısı veya sert bir eleştiri olmadığı, doğrudan doğruya kanıtlanması gereken maddi olgu isnadı niteliği taşıdığı tespit edilmiştir.

Gazetecilerin bir savcı gibi mutlak ispat yükümlülüğü bulunmasa da basının etik ilkeleri gereği asgari bir araştırma yapması ve ortaya atılan ağır iddiaların güvenilir bir dayanağının bulunması zorunludur. Oysa davalı gazeteci, başvurucunun ilgili hâkimle iş birliği yaptığına dair hiçbir bilgi, belge veya somut bir olgu ortaya koyamamıştır. Bölge Adliye Mahkemesi ise bu iddiaların somut hiçbir temele dayanmamasını göz ardı ederek, ifadeleri genel bir basın özgürlüğü ve ağır eleştiri şemsiyesi altında değerlendirmiş ve tazminat davasını reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, Bölge Adliye Mahkemesinin davanın temeliyle ilgili bu maddi ve hukuki sorunları aydınlatmada yetersiz kaldığını, gazetecinin temelsiz isnatları karşısında başvurucunun şeref ve itibarının korunması hakkı ile basın özgürlüğü arasında adil bir denge kuramadığını saptamıştır. Bu doğrultuda, devletin şeref ve itibarın korunması yönündeki pozitif yükümlülüklerinin ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, şeref ve itibarın korunması hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.