Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Barışçıl sendika eylemleri disiplin cezasıyla sınırlandırılamaz.
• Sendikal faaliyetler demokratik toplumun temel taşlarındandır.
• Kamu hizmetini aksatmayan sendikal eylemlere tahammül edilmelidir.
• Disiplin cezaları mutlaka zorunlu toplumsal ihtiyacı karşılamalıdır.

Bu karar, kamu görevlilerinin sendikal faaliyetleri kapsamında katıldıkları barışçıl protesto ve eylemlerin disiplin cezası ile sınırlandırılmasının anayasal çerçevesini ve sınırlarını net bir biçimde çizmektedir. Karar, sendika üyelerinin çalışma şartları, iş güvenlikleri ve mesleki dayanışma gibi çekirdek faaliyet alanlarında gerçekleştirdikleri barışçıl etkinliklerin sendika hakkı güvencesi altında olduğunu hukuken güçlü bir şekilde teyit etmektedir. Olayda memurun yemek arası gibi mesai dışı sayılabilecek bir zaman diliminde, kamu hizmetini aksatmadan ve kuruma zarar vermeden gerçekleştirdiği eylem sendikal hak bağlamında mutlak bir koruma çemberine alınmıştır.

Emsal etkisi açısından bu karar, idarelerin ve idari yargı makamlarının kamu görevlilerine uyguladıkları disiplin cezalarında çok daha hassas, objektif ve özgürlükçü bir dengeleme yapmaları gerektiğini açıkça göstermektedir. Bir eylemin salt izinsiz olması veya kurum binaları içinde gerçekleşmesi, idareye eyleme otomatik olarak yaptırım uygulama meşruiyeti kazandırmaz. İdarelerin, uyguladıkları cezanın zorunlu bir toplumsal ihtiyaca karşılık geldiğini, devlet memurunun taşıması gereken güven ve itibarı nasıl zedelediğini ve kamu hizmetinin işleyişini somut olarak nasıl sekteye uğrattığını kanıtlarla ortaya koyması şart koşulmuştur. Uygulamadaki önemi itibarıyla bu ihlal kararı, idarelerin salt tahammülsüzlük saikiyle verdikleri cezaların yargı denetiminden döneceğini işaret etmekte, kamu çalışanlarının sendikal ifade ve toplanma özgürlükleri önündeki engelleri kaldıran çok önemli bir anayasal içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Mehmet Aşker isimli kamu görevlisi, mühendis olarak görev yaptığı Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü yemekhanesinde, çalıştığı kurumdan olağanüstü hal kanun hükmünde kararnameleri ile ihraç edilen sendika üyesi iş arkadaşlarına destek vermek amacıyla kendi sendikası tarafından alınan karar üzerine düzenlenen bir protesto eylemine katılmıştır. Söz konusu destek eylemi, kurum personelinin öğle yemeği yediği sırada ve yemekhane içerisinde gerçekleşmiş, eylem sırasında sendika yöneticileri tarafından bazı konuşmalar yapılmış ve kimi katılımcılar dövizler taşıyarak çeşitli sloganlar atmıştır.

Kurum idaresi, ilgili memurun bu protesto gösterisine katılarak eylemcileri alkışladığı ve onlara destek verdiği gerekçesiyle disiplin soruşturması başlatmış ve memura başlangıçta kademe ilerlemesinin durdurulması, ardından idare mahkemesinin ilk iptal kararı sonrasında ise kınama disiplin cezası vermiştir. Memur, sendikasının aldığı meşru karar doğrultusunda katıldığı bu eylem nedeniyle kendisine disiplin cezası verilmesinin haksız ve hukuksuz olduğunu belirterek idareye karşı yeniden iptal davası açmıştır. İdare mahkemesi ve istinaf mercii davasını reddedince süreç Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yoluyla taşınmıştır. Başvurucu, katıldığı eylemin tamamen barışçıl olduğunu, ifade özgürlüğü ile sendika hakkı kapsamında bulunduğunu öne sürerek verilen disiplin cezasının iptal edilmesini, ihlalin tespiti ile oluşan mağduriyetinin manevi tazminat yoluyla giderilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken temel olarak Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkı ve bu hakkın hangi meşru sebeplerle sınırlandırılabileceğine dair anayasal ilkeleri dikkate almıştır. İdarenin başvuru konusu kınama disiplin cezasını uygularken dayandığı temel mevzuat hükmü 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125'te yer alan disiplin düzenlemeleri olmuştur. Kanunun anılan maddesinin birinci fıkrasının (B) bendinin (d) alt bendi, kamu görevlisinin hizmet dışında devlet memurunun itibar ve güven duygusunu sarsacak nitelikte davranışlarda bulunmasını doğrudan kınama cezası sebebi olarak saymaktadır.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihat prensipleri gereğince, kamu görevlileri sendikalarının faaliyet alanları oldukça geniştir ve çalışma koşulları, yükümlülükleri, iş güvenlikleri ile üyeler arası mesleki dayanışma gibi hususlar sendikaların çekirdek faaliyet alanında yer almaktadır. Kamu görevinden ihraç edilen sendika üyesi memurlara manevi destek vermek amacıyla yapılan barışçıl protesto gösterileri de hukuken bu çekirdek alan dâhilinde değerlendirilmektedir. Ancak, bir eylemin sendika hakkı bağlamında incelenmesi, eylemi yürüten kişilerin davranışlarını otomatik olarak meşrulaştırmaz ve kamu görevlisi olmaktan kaynaklı statü hukukunun getirdiği sadakat ve düzen yükümlülüklerini tamamen ortadan kaldırmaz.

Buna göre sendika hakkına yönelik bir disiplin cezası şeklindeki müdahalenin anayasal olarak hukuka uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması, adil ve orantılı olması gerekmektedir. İdareler ve uyuşmazlığı inceleyen mahkemeler, uygulanan disiplin cezasının kamu hizmetinin sürekli, etkin ve düzenli şekilde yürütülmesini sağlamaya yönelik zorunlu bir ihtiyaca karşılık geldiğini ilgili ve çok yeterli gerekçelerle ortaya koymakla yükümlüdür. Söz konusu eylemin kamu hizmetini ne şekilde aksattığı, idarenin genel işleyişine nasıl bir somut tehdit oluşturduğu veya memura duyulan güveni dışarıya yansıyacak şekilde nasıl sarstığı açıkça izah edilmeden verilen disiplin cezaları, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkelerine açık bir aykırılık teşkil etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun katıldığı kurum yemekhanesindeki protestonun tamamen sendikal bir karar doğrultusunda, görevden alınan üyelere dayanışma ve destek amacıyla yapıldığını ve bu yönüyle sendika hakkının korunması gereken çekirdek alanı kapsamında bulunduğunu tespit etmiştir. Sendikal eylem nedeniyle başvurucuya verilen kınama disiplin cezasının, devlet memurunun itibar ve güveninin sağlanması ile kamu düzeninin korunması gibi meşru bir amaca hizmet ettiği kabul edilse de, müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine ve orantılılık ilkelerine uygun olup olmadığı hususunda çok daha detaylı bir anayasal inceleme yapılmıştır.

Dosyaya yansıyan kamera kayıtları ve idari tutanaklara göre, öğle yemeği arasında ve güvenlik görevlilerinin nezaretinde gerçekleştirilen protesto tamamen olaysız bir şekilde sona ermiş, kurum içindeki herhangi bir demirbaşa veya eşyaya zarar verilmemiş ve en önemlisi yemek servisi gibi kamu hizmetleri hiçbir kesintiye uğramadan olağan seyrinde devam etmiştir. İdarenin de eylem esnasında kamu hizmetinin aksamasını önleyecek idari ve fiziksel tedbirleri alacak yeterli zamana sahip olduğu, ayrıca eylem sırasında yemek servisinin sürmesinin eylemin kurum idaresinin işleyişine gerçek bir tehdit olarak algılanmadığını gösterdiği açıkça görülmüştür. Buna rağmen idare ve eylemi sonradan yargısal denetime tabi tutan derece mahkemeleri, başvurucunun bu eylemdeki rolünün ve alkışlı desteğinin devlet memuruna duyulan güven ve itibar duygusunu somut olarak ne şekilde sarstığını, kurumun etkinliğini nasıl olumsuz etkilediğini veya eylemin idare için yarattığı cezalandırmayı gerektiren zorunlu sosyal ihtiyacın ne olduğunu tatmin edici, mantıklı ve yeterli bir hukuki gerekçeyle açıklayamamıştır.

Derece mahkemeleri, sadece eylemin kurum izni olmaksızın gerçekleştiğini tespit edip verilen kınama cezasının uygunluğuna otomatik olarak hükmederek, kamu görevlisinin anayasal sendikal faaliyet özgürlüğü ile kamu hizmetinin düzenli işlemesi amacı arasındaki hassas ve adil dengeyi kuramamıştır. Anayasa Mahkemesi, eylemin kamu işleyişini sekteye uğrattığına dair somut bir idari veya adli kanıt bulunmadığı hâlde salt dayanışma eylemine katılmanın disiplin yaptırımı ile cezalandırılmasının demokratik bir toplumda kabul edilemez ölçüde orantısız olduğuna ve kesinlikle zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamadığına hükmetmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, sendika hakkına yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmadığına ve Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkının ihlal edildiğine karar vererek, yeniden yargılama yapılması ve manevi tazminat ödenmesi yönündeki başvuruyu kabul etmiştir.