Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Banka hesabına uzun süreli bloke mülkiyeti ihlal eder.
• Mülkiyet hakkı müdahalelerinde orantılılık ilkesi gözetilmelidir.
• İdari tedbirlerle kişilere şahsi ve aşırı külfet yüklenemez.
• Geçici koruma tedbirlerinin makul süreyi aşması ölçüsüzdür.

Bu karar, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) tarafından devralınan bankalardaki mevduat ve katılım fonu hesaplarına uygulanan uzun süreli blokelerin mülkiyet hakkı boyutuyla ne anlama geldiğini açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, idari veya adli tedbir mahiyetindeki blokelerin sonsuza dek süremeyeceğini, makul bir süreyi aşan kısıtlamaların bireyin anayasal haklarını onarılamaz biçimde zedeleyeceğini vurgulamaktadır. Kişinin tasarruf yetkisini tamamen ortadan kaldıran ve yıllarca devam eden bu tür idari müdahaleler, birey ile idare arasındaki hassas dengeyi tamamen bozmaktadır.

Anayasa Mahkemesinin daha önce Genel Kurul düzeyinde verdiği Ayşe Sabahat Gencer kararına atıf yapan bu içtihat, benzer nitelikteki binlerce dosya için oldukça güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Uygulamada TMSF veya diğer adli makamlarca tedbir konulan hesaplarda, uygulanan tedbirin makul süreyi aşarak cezaya dönüşmemesi gerektiği kesin bir dille ifade edilmektedir. Yargı ve idare mercileri, mülkiyet hakkına yönelik bu tür geçici hukuki koruma önlemlerini periyodik olarak özenle gözden geçirmek ve kişinin mülkiyet hakkı üzerindeki orantısız yükü derhal kaldırmak zorundadır. Bu durum, modern bir hukuk devletinde hukuk güvenliği ilkesinin de vazgeçilmez bir gereği olarak kabul edilmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Emirhan Karalar, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) devredilmesine karar verilen bir bankada bulunan katılım fonu hesabını kullanmak ve tasarruflarını değerlendirmek istemiştir. Ancak ilgili bankaya idarece el konulması süreciyle birlikte başvurucunun hesabındaki bakiye üzerine TMSF tarafından bloke, yani geçici hukuki koruma tedbiri konulmuştur. Başvurucunun kendi banka hesabındaki paraya erişimi, kullanımı ve bu tutar üzerindeki tasarruf yetkisi yıllarca hukuka aykırı şekilde engellenmiştir. Başvurucu, hesabındaki blokenin çok uzun bir süre boyunca hiçbir somut gerekçe gösterilmeden kaldırılmaması nedeniyle birikimlerini kullanamadığını, bu durumun kendisini maddi ve manevi olarak ağır bir şekilde mağdur ettiğini belirterek Anayasa'nın güvence altına aldığı mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, Anayasa Mahkemesinden ihlalin tespiti ile birlikte yeniden yargılama yapılmasına karar verilmesini ve maruz kaldığı haksızlık karşılığında maddi ve manevi tazminat ödenmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu uyuşmazlığı temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkı ekseninde değerlendirmiştir. İlgili maddeye göre herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Ayrıca mülkiyet hakkının kullanılması hiçbir surette toplum yararına aykırı olamaz. Mülkiyet hakkı, bireylere mülkleri üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunma güvencesi sunmaktadır.

Mahkemenin somut uyuşmazlığı çözerken dayandığı yerleşik içtihat prensiplerinin en başında ölçülülük ilkesi gelmektedir. Mülkiyet hakkına yapılan idari veya yargısal müdahalelerde, müdahalenin güttüğü kamu yararı amacı ile bireyin temel hakkı arasında mutlaka adil bir dengenin kurulması zorunludur. Banka hesaplarına konulan blokeler, ihtiyati hacizler veya benzeri geçici hukuki koruma önlemleri, doğası gereği geçici bir karakter taşımalı ve idari sürecin sonuna kadar sınırsız bir biçimde uzamamalıdır.

Anayasa Mahkemesi bu tür mülkiyet uyuşmazlıklarında temel ilke kararını daha önce Ayşe Sabahat Gencer başvurusunda vermiştir. Bu yerleşik içtihada göre, banka hesapları üzerindeki blokelerin makul süreyi aşarak yıllarca devam etmesi, hedeflenen kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasındaki adil dengeyi ağır biçimde birey aleyhine bozmaktadır. Kişinin kendi malvarlığına erişiminin ve ondan serbestçe yararlanmasının çok uzun süreler boyunca engellenmesi, idare tarafından kişiye şahsi olarak aşırı bir külfet yüklenmesi anlamına gelmektedir. Bu külfet, müdahalenin ölçülülük şartını açıkça ihlal etmesine ve anayasal mülkiyet hakkının telafisi güç şekilde zedelenmesine yol açar. Geçici bir tedbirin zamanla kalıcı bir mahrumiyete ve cezalandırmaya dönüşmesi anayasal güvencelerle asla bağdaşmaz.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu Emirhan Karalar'ın durumunu incelerken öncelikle idari tedbirin süresine ve bu sürenin başvurucu üzerindeki yıkıcı etkilerine odaklanmıştır. Dosya kapsamındaki bilgilere göre, TMSF'ye devredilen bankadaki katılım fonu hesabı üzerine konulan bloke işlemi, başlangıçta geçici bir önlem olarak tatbik edilmiş olsa da hiçbir haklı gerekçe olmaksızın yaklaşık dört buçuk yıl boyunca devam etmiştir.

Yüksek Mahkeme, bu derece uzun süreli bir kısıtlamanın, hukuki bir tedbir olmaktan çıkarak kişinin malvarlığı üzerindeki tasarruf hakkını özünden zedeleyen kalıcı bir müdahaleye dönüştüğünü saptamıştır. Mahkeme, olguları incelerken daha önce Genel Kurul tarafından verilen emsal içtihat niteliğindeki Ayşe Sabahat Gencer kararına atıfta bulunarak, somut olayda bu yerleşik karardan ayrılmayı gerektirecek herhangi bir istisnai durumun bulunmadığını teyit etmiştir.

Dört buçuk yıl gibi uzun bir süre boyunca hesabındaki paraya ulaşamayan başvurucunun, ekonomik yaşamını idame ettirme ve malvarlığını dilediği gibi yönetme hakkından haksız yere mahrum bırakıldığı açıktır. İdarenin tedbir koyma yetkisi bulunsa da, bu yetkinin sınırsız bir zaman dilimine yayılarak kişinin mülkiyet hakkını ağır bir ihlal seviyesine getirmesi ölçülülük ilkesine açıkça aykırıdır. Başvurucunun banka hesabındaki paraya ulaşamaması, kendisine şahsi olarak aşırı ve dayanılmaz bir külfet yüklemiştir. Mahkeme, yeniden yargılama yapılmasında hukuki bir yarar bulunmadığına hükmederek eski hâle getirme kuralı çerçevesinde en etkin giderim yolunun tazminat olduğu sonucuna varmıştır. Maddi tazminat talebi illiyet bağı kurulamadığından reddedilmiş, manevi zarar ise tazminata hükmedilerek giderilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkının ihlal edildiği ve başvurucuya 30.000 TL manevi tazminat ödenmesi yönünde karar vermiştir.