Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Yüksel Yerlikaya | 2020/35829 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Banka hesabına konulan uzun süreli bloke ölçüsüzdür.
• Tasarruf hakkının kısıtlanması mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Mülkiyet hakkına yapılan müdahale daima ölçülü olmalıdır.
• Geçici hukuki koruma tedbirleri makul süreyi aşmamalıdır.

Bu karar, idari ve adli makamlar tarafından vatandaşların banka hesapları üzerine uygulanan kısıtlayıcı tedbirlerin sınırlarını çizmesi ve mülkiyet hakkının korunması bakımından oldukça önemli bir hukuki zemin oluşturmaktadır. Özellikle Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) bünyesine devredilen bankalardaki mevduat ve katılım fonu hesaplarına yönelik gerçekleştirilen bloke işlemlerinin kalıcı bir hâl alması, Anayasa Mahkemesi tarafından mülkiyet hakkının ihlali olarak nitelendirilmiştir. Mahkeme, geçici bir hukuki koruma tedbiri olarak uygulanması gereken hesap blokesinin makul süreyi aşarak yıllarca devam etmesinin, bireyler üzerinde aşırı ve katlanılamaz bir şahsi külfet yarattığını kesin bir dille ortaya koymuştur.

Kararın uygulamadaki emsal etkisi, benzer şekilde banka hesaplarına idari tedbir kararlarıyla uzun süreli bloke konulan ve birikimlerine erişimi engellenen tüm vatandaşları ve bu konudaki hukuki süreçleri yakından ilgilendirmektedir. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkına yönelik bu tür ağır sınırlamaların belirli bir süreyle kısıtlı kalması gerektiğini ve tedbirin süresinin uzamasının kamu yararı ile bireysel hak arasındaki adil dengeyi bozacağını vurgulamıştır. Benzer uyuşmazlıklarda idarenin uyguladığı blokelerin makul süreyi aşması durumunda vatandaşlara manevi tazminat ödenmesine hükmedilmesi, idarenin keyfî veya orantısız işlemlerine karşı güçlü bir yargısal güvence sağlandığını göstermektedir. Bu yönüyle karar, idarenin tedbir uygularken daha hassas davranmasını zorunlu kılan emsal bir nitelik taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Bu uyuşmazlık, başvurucu Yüksel Yerlikaya'nın, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) devredilmesine karar verilen bir bankada bulunan katılım fonu hesabına idare tarafından bloke konulması nedeniyle yaşadığı mağduriyete dayanmaktadır. Başvurucunun hesabına konulan bu engelleyici tedbir, yaklaşık dört buçuk yıl boyunca kaldırılmamıştır. Başvurucu, geçici nitelikte olması gereken bu bloke işleminin makul süreyi çok aşarak fiilî bir el koymaya dönüştüğünü, bu uzun süre zarfında kendi parasına ve birikimlerine erişiminin haksız yere engellendiğini ileri sürmüştür. İdari yargı makamları nezdinde açtığı davalardan olumlu bir sonuç alamayan ve aleyhine tesis edilen kararın 20 Ekim 2020 tarihinde kesinleştiğini öğrenen başvurucu, banka hesabındaki katılım fonu tutarı üzerindeki blokenin mülkiyet hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle 17 Kasım 2020 tarihinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve uğradığı zararların giderilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlığı değerlendirirken en temel dayanak olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 hükmünde güvence altına alınan mülkiyet hakkını referans almıştır. İlgili anayasal kurala göre, herkes mülkiyet ve miras haklarına sahip olup, bu haklar ancak kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabilir. Mülkiyet hakkı, bireylere sahip oldukları malvarlığı veya alacakları üzerinde serbestçe tasarrufta bulunma, kullanma ve bunlardan yararlanma yetkisi verir.

Mülkiyet hakkına yapılan herhangi bir idari veya yargısal müdahalenin hukuka uygun kabul edilebilmesi için müdahalenin sadece kanuni bir dayanağının ve meşru bir amacının bulunması yeterli değildir; aynı zamanda müdahalenin ölçülülük ilkesine sıkı sıkıya riayet etmesi zorunludur. Ölçülülük ilkesi, başvurulan tedbirin ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, zorunlu olmasını ve kamu yararı ile bireyin temel hakkı arasında adil bir dengenin kurulmasını gerektirir. Bireye şahsi olarak aşırı, olağan dışı ve katlanılamaz bir külfet yükleyen müdahaleler, orantılı sayılamaz ve mülkiyet hakkını doğrudan ihlal eder.

Anayasa Mahkemesi, bu tür davalarda istikrarlı içtihatlarını sürdürmektedir. Nitekim benzer bir hukuki sorunun irdelendiği Ayşe Sabahat Gencer Genel Kurul kararında, banka hesaplarına konulan blokelerin aslen geçici bir koruma tedbiri olduğu, ancak bu tedbirin uzun süre devam etmesinin, bireyin mülkünden yararlanma yetkisini belirsiz ve uzun bir süre için ortadan kaldırdığı kabul edilmiştir. Geçici tedbirlerin makul olan süreyi aşması, mülkiyet hakkı bağlamında hedeflenen kamu yararı amacını aşarak bireyin cezalandırılması sonucunu doğurmakta ve ölçülülük ilkesini zedelemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, bireysel başvuru dosyasını incelemeye alırken öncelikle başvurucunun ödeme gücünden yoksun olduğunu tespit etmiş ve adli yardım talebini haklı bularak kabul etmiştir. Esas yönünden yapılan incelemede ise, uyuşmazlığa konu banka hesabındaki blokenin niteliği ve süresi detaylı bir şekilde analiz edilmiştir.

Mahkemenin somut olaya ilişkin en temel tespiti, başvurucunun Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) devredilen bankadaki katılım fonu tutarı üzerinde uygulanan bloke işleminin yaklaşık dört buçuk yıl kesintisiz bir biçimde sürmüş olmasıdır. Mahkeme, bu denli uzun süren bir engellemenin, geçici bir hukuki koruma tedbiri olmaktan çıkarak, mülkiyet hakkının özüne dokunan kalıcı bir mahrumiyete dönüştüğünü tespit etmiştir. Daha önce benzer nitelikteki olaylar için verilen Ayşe Sabahat Gencer Genel Kurul kararına atıf yapan Mahkeme, idarece uygulanan hesap blokesinin yıllarca devam ettirilmesinin, başvurucuya şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediğini belirtmiştir. Her ne kadar idarenin kamu yararı maksadıyla tedbir uyguladığı iddia edilse de, başvurucunun kendi malvarlığına erişiminin dört buçuk yıl gibi son derece uzun bir zaman dilimi boyunca engellenmesi, mülkiyet hakkına yapılan müdahalede ölçülülük ilkesini ihlal etmiş ve bireyin hakları ile kamu yararı arasındaki o hassas ve adil dengeyi bozmuştur.

İhlalin tespit edilmesinin ardından Mahkeme, bu ihlalin sonuçlarının nasıl giderileceği hususunu da değerlendirmiştir. Başvurucunun yeniden yargılama ve 500.000 TL manevi tazminat talepleri incelenmiş; ancak somut olayda yargılamanın yenilenmesinde hukuki bir yarar bulunmadığına kanaat getirilmiştir. İhlalin sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılabilmesi ve başvurucunun mülkiyet hakkına yönelik aşırı müdahaleden doğan mağduriyetinin telafi edilebilmesi bakımından en etkin giderim yolunun tazminat olduğu değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, banka hesabına konulan uzun süreli bloke nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ve başvurucuya 30.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.