Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Seydi ve Diğerleri - Fransa Kararı 35844/17 B.

Bu karar, kolluk kuvvetleri tarafından gerçekleştirilen ve kamuoyunda ırksal profilleme veya "fasiyal kontrol" olarak bilinen tartışmalı kimlik denetimlerinin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) çerçevesindeki yerini ve sınırlarını netleştirmesi açısından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Karar, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin, sadece genel sosyolojik raporlara veya istatistiksel verilere dayanarak doğrudan bir ayrımcılık tespiti yapılamayacağını; ancak bu tür verilerin somut, kesin ve tutarlı belirtilerle desteklenmesi durumunda ayrımcılık karinesinin doğacağını ve ispat yükünün devlete geçeceğini açıkça ortaya koymaktadır. Kararda, kolluk yetkilerinin kullanımında bireylerin özel hayatına saygı gösterilmesi ile kamu güvenliğinin sağlanması arasındaki hassas denge detaylıca incelenmiştir.

Benzer davalar için bu içtihat, kolluk kuvvetlerinin sokakta gerçekleştirdiği rutin kimlik kontrollerinin dahi kişileri haksız yere damgalayabileceği ve özel hayata müdahale teşkil edebileceğini göstermesi bakımından son derece güçlü bir emsaldir. Uygulamadaki önemi, idari makamların ve ulusal mahkemelerin, ayrımcılık iddialarını incelerken ispat külfetini katı bir şekilde başvurucuya yüklemek yerine daha esnek bir yaklaşım benimsemeleri gerektiğine yaptığı vurgudur. Özellikle, kolluğun makul ve nesnel bir şüphe olmadan veya yalnızca etnik köken algısı üzerinden işlem yaptığına dair güçlü emarelerin bulunduğu durumlarda, devletin bu işlemlerin hukuka uygun ve nesnel nedenlere dayandığını objektif delillerle kanıtlamak zorunda bırakılması, Avrupa genelinde kolluk pratiklerinde daha şeffaf, denetlenebilir ve hesap verebilir bir yaklaşımı zorunlu kılmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Dava, Fransa'da yaşayan ve Afrika veya Kuzey Afrika kökenli olduklarını belirten altı vatandaşın, polis tarafından sokakta gerçekleştirilen kimlik kontrollerinin ayrımcı olduğu gerekçesiyle devlete karşı dava açmasıyla başlamıştır. Başvurucular, söz konusu kimlik kontrollerinin yalnızca ten renkleri, fiziksel özellikleri ve etnik kökenleri nedeniyle, yani kamuoyunda "ırksal profilleme" olarak bilinen yöntemle gerçekleştirildiğini iddia etmişlerdir. Kendilerine haksız, aşağılayıcı ve ayrımcı bir şekilde muamele edildiğini savunan vatandaşlar, bu uygulamaların özel hayatlarına haksız bir müdahale olduğunu belirterek manevi tazminat talebiyle Fransız mahkemelerine başvurmuştur. Yerel mahkemelerin, polislerin eylemlerinde ayrımcı bir saikle hareket ettiğinin ispatlanamadığı gerekçesiyle tazminat taleplerini reddetmesi üzerine, başvurucular Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurarak hem ayrımcılık yasağının, hem özel hayata saygı hakkının hem de etkili başvuru haklarının ihlal edildiğini öne sürmüşlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

AİHM, uyuşmazlığı çözerken özellikle AİHS'nin özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını düzenleyen 8. maddesi ile ayrımcılık yasağını düzenleyen 14. maddesini birlikte değerlendirmiştir. Mahkeme, kamuya açık alanda dahi olsa kişilerin sırf fiziksel özelliklerinden, kıyafetlerinden veya etnik köken algılarından dolayı durdurulup aranmasının, kişinin onurunu, psikolojik bütünlüğünü ve sosyal hayatını etkilediği için özel hayata müdahale teşkil ettiğini kabul etmektedir.

Fransız iç hukukunda ise Ceza Muhakemesi Kanunu m.78-2 uyarınca polisin kimlik kontrolü yapma yetkisi ve sınırları düzenlenmiştir. Bu kanun maddesine göre kontroller; ya savcılık talimatıyla belirli bir bölgede ve zaman diliminde belirli suçların araştırılması amacıyla ya da polisin kendi inisiyatifiyle, kişinin bir suç işlemeye veya kamu düzenini bozmaya hazırlandığına dair nesnel, bireyselleştirilmiş şüphelerin varlığı halinde yapılabilmektedir. Mahkeme, bu yasal çerçevenin özünde ayrımcılık içermediğini kabul etmiştir. Ancak, bu yetkilerin kullanımının hiçbir şekilde bireylerin fiziksel özellikleri veya etnik kökenleri üzerinden bir farklı muameleye dönüşmemesi gerektiğinin altı çizilmiştir.

Ayrımcılık iddialarının ispatı konusunda AİHM yerleşik içtihat prensiplerini titizlikle uygulamıştır. Kural olarak, iddiasını ispat etmek başvurucuya düşmektedir. Ancak, kişinin maruz kaldığı muamelenin ayrımcı olduğuna dair ciddi, kesin ve tutarlı belirtilerden oluşan bir belirtiler bütünü sunulması halinde ispat yükü yer değiştirir. Bu durumda, yapılan polis işleminin haklı, nesnel ve ayrımcılık dışı nedenlere dayandığını kanıtlama yükümlülüğü devlete geçer. Salt genel sosyolojik istatistikler tek başına bu karineyi oluşturmaya yetmese de, somut olayın koşulları, polislerin şüpheli tutumu ve işlemin yasal dayanağının eksikliği bir araya geldiğinde ayrımcılık karinesi doğabilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, altı başvurucunun durumunu olayların kendine has koşulları çerçevesinde ayrı ayrı inceleyerek farklı tespitlerde bulunmuştur. İlk olarak, devletin ayrımcılık iddialarını soruşturma yükümlülüğü açısından, Fransız mahkemelerinin davaları özenle incelediği, uluslararası standartları dikkate aldığı ve ispat yükünü teorik olarak uygun şekilde paylaştırdığı tespit edilmiştir. Mahkeme, idari mekanizmaların ayrımcılığı önleme konusunda güvenceler sunduğunu belirterek usul yönünden bir ihlal bulmamıştır.

Esas yönünden yapılan incelemede, ilk beş başvurucu için yapılan kimlik kontrollerinin belirli savcılık talimatlarına (örneğin, yüksek suç oranlı bölgelerde belirli saatlerde yapılan denetimler) veya somut nesnel şüphelere (örneğin, yeni işlenmiş bir suçun faillerine olan benzerlik veya şüpheli hareketler) dayandığı görülmüştür. Bu başvurucuların sunduğu tanık beyanlarının da ayrımcı bir muameleyi kanıtlamak için yetersiz kalması sebebiyle, AİHM bu beş kişi yönünden ayrımcı bir farklı muamele yapılmadığına kanaat getirmiştir.

Ancak, altıncı başvurucu olan Karim Touil'in durumu tamamen farklı değerlendirilmiştir. Touil, kısa bir süre olan on gün içinde üç kez polis kontrolüne tabi tutulmuş, bu kontrollerden ilki hiçbir yasal dayanak veya savcılık izni gösterilmeden keyfi bir biçimde yapılmıştır. Diğer bir kontrolde ise, savcılığın belirlediği saat diliminin tamamen dışında işlem yapıldığı, ayrıca polisin kendisine tokat atarak fiziksel şiddet uyguladığı ve aşağılayıcı, damgalayıcı ifadeler kullandığı dışarıdan bir tanığın beyanlarıyla doğrulanmıştır. Mahkeme, bu haksız ve yasal dayanaktan yoksun kontrollerin ile polislerin açıkça sergilediği agresif tutumun, sunulan genel istatistiksel raporlarla birleştiğinde ayrımcılığa dair son derece güçlü bir karine oluşturduğuna karar vermiştir. Hükümetin, bu spesifik kontrollere ilişkin makul, nesnel ve ayrımcılık dışı bir gerekçe sunamaması ve ispat yükünü yerine getirememesi nedeniyle, Touil'e yönelik işlemlerin açıkça ayrımcı olduğu sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak AİHM, ilk beş başvurucu yönünden ihlal bulunmadığına, altıncı başvurucu Karim Touil yönünden ise özel hayata saygı hakkıyla bağlantılı olarak ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.