Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Arama kararları bireyselleştirilmiş gerekçelere dayanmalıdır.
• Banka hesaplarının dondurulması keyfi uygulanamaz.
• Yabancı ajan tanımlaması sivil toplumu baskılayamaz.
• Aşırılıkçılık suçlaması siyasi ifadeyi susturmak için kullanılamaz.
• Muhalefeti bastırma amacı Sözleşme'ye açıkça aykırıdır.

Bu karar, hukuken devletlerin siyasi muhalifleri, sivil toplum kuruluşlarını ve bağımsız aktivistleri bastırmak amacıyla ceza hukuku mekanizmalarını ve idari tedbirleri ne şekilde kötüye kullanamayacağını net bir biçimde ortaya koymaktadır. Mahkeme, salt şablon ifadelerle alınan arama, el koyma ve hesap dondurma kararlarının özel hayata ve mülkiyet hakkına keyfi bir müdahale oluşturduğuna hükmetmiştir. Aynı zamanda, "yabancı ajan" ve "aşırılıkçı örgüt" gibi kavramların aşırı geniş yorumlanarak meşru demokratik faaliyetlerin suç haline getirilmesinin, ifade ve örgütlenme özgürlüklerinin özünü zedelediği saptanmıştır. Kararın en çarpıcı hukuki boyutu ise, tüm bu müdahalelerin Sözleşme'nin 18. maddesi bağlamında, demokratik muhalefeti ortadan kaldırmaya yönelik gizli ve meşru olmayan bir amaç taşıdığının tespit edilmesidir.

Karar, benzer davalardaki emsal etkisi bakımından oldukça güçlü bir konuma sahiptir. Avrupa Konseyi üyesi devletlerde muhalifleri sindirmek için giderek artan idari ve yargısal araçların araçsallaştırılması pratiğine karşı, Mahkeme'nin tolerans göstermeyeceği vurgulanmıştır. Özellikle yolsuzlukla mücadele eden sivil inisiyatiflerin "aşırılıkçı" ilan edilerek tasfiye edilmesi ve faaliyetlerinin ağır yaptırımlara bağlanması, demokratik toplum düzenine doğrudan bir saldırı olarak nitelendirilmiştir. Uygulamada bu karar, muhalif siyasi figürlerin ve destekçilerinin toplu bir biçimde hedef alınmasına karşı uluslararası hukukun sağladığı koruma kalkanını güçlendirmekte ve yerel mahkemelerin siyasi saiklerle alınan orantısız kararları hiçbir inceleme yapmadan onaylayan bir merciye dönüşmemesi gerektiği konusunda kesin bir uyarı niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, muhalif lider Aleksey Navalnıy, onun kurduğu Yolsuzlukla Mücadele Vakfı (FBK) ve bu yapılanmaya destek veren çeşitli sivil toplum gönüllüleri ile Rusya Federasyonu arasındadır. Olaylar, Rusya makamlarının FBK ve ilişkili kurumlara karşı başlattığı geniş çaplı baskı süreciyle patlak vermiştir. Başvurucular, ev ve ofislerinde haksız yere toplu aramalar yapıldığını, kişisel eşyalarına el konulduğunu ve banka hesaplarının hiçbir somut gerekçe gösterilmeden dondurulduğunu belirterek uluslararası koruma talep etmişlerdir. Ayrıca, FBK'nın dışarıdan önemsiz miktarda bir bağış aldığı gerekçesiyle "yabancı ajan" ilan edilmesi ve ardından tüm ağın "aşırılıkçı örgüt" sayılarak kapatılması da şikâyet edilmiştir. Başvurucular, tüm bu devlet eylemlerinin aslında meşru siyasi faaliyetlerini engellemek ve muhalefeti bütünüyle susturmak gibi gizli bir amaç taşıdığını iddia ederek hak ihlallerinin tespitini ve maddi-manevi zararlarının tazmin edilmesini talep etmişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvuruyu incelerken Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin birden fazla temel maddesini dayanak almıştır. Özel hayatın ve konutun dokunulmazlığını düzenleyen AİHS m.8 ile mülkiyet hakkını güvence altına alan 1 No.lu Protokol m.1 kapsamında, arama, el koyma ve malvarlığını dondurma gibi tedbirlerin kanunla öngörülmüş olması ve keyfiliğe karşı asgari koruma sağlaması şartı aranmaktadır. Mahkeme içtihatlarına göre, bu tür tedbirlerin bireyselleştirilmiş somut şüphelere dayanması zorunludur ve yargı makamlarının kolluk taleplerini otomatik olarak onaylamaması gereklidir.

Ayrıca, ifade özgürlüğünü koruyan AİHS m.10 ve örgütlenme özgürlüğünü düzenleyen AİHS m.11 uyarınca, sivil toplum kuruluşlarına ve siyasi hareketlere yönelik kapatma veya "yabancı ajan" olarak damgalama gibi ağır yaptırımların orantılı olması zorunludur. Demokratik bir toplumda meşru eleştiri ve yolsuzluk iddialarını araştırma faaliyetleri, en yüksek koruma seviyesinden yararlanır. Yabancı ajan veya aşırılıkçılık yasalarının şekilci, muğlak ve katı uygulanarak meşru sivil toplumu hedef alması, Sözleşme'ye açıkça aykırıdır.

En temel kurallardan biri ise haklara getirilecek kısıtlamaların Sözleşme'de öngörülen meşru amaçlar dışında kullanılamayacağını düzenleyen AİHS m.18 kuralıdır. Bir devletin hukuki mekanizmaları; muhalif sesleri bastırmak, siyasi çoğulculuğu yok etmek veya sivil toplumu bütünüyle sindirmek gibi gizli (ulterior) amaçlarla araçsallaştırması, hukukun üstünlüğü ilkesinin ağır bir ihlali olarak kabul edilmektedir. Mahkeme, bu ilkeyi uygularken eylemlerin genel bağlamını ve sistematik baskı örüntülerini dikkate almaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Mahkeme, somut olayda gerçekleştirilen toplu arama ve el koyma işlemlerini incelediğinde, söz konusu kararların matbu ve standart gerekçelerle alındığını tespit etmiştir. İlgili yerel mahkemelerin, kolluğun taleplerini somut delillere veya bireyselleştirilmiş şüphelere dayandırmadan, salt şablon ifadeler üzerinden otomatik olarak onayladığı ve bu durumun aramaları keyfi hale getirdiği belirlenmiştir. Aynı şekilde başvurucuların banka hesaplarının dondurulması işlemlerinin de hiçbir somut bağlantı veya delil belirtilmeden yapıldığı saptanmıştır. Bu nedenle, özel hayata ve mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerin Sözleşme'nin gerektirdiği "kanuna uygunluk" ve "öngörülebilirlik" şartlarını taşımadığına karar verilmiştir.

FBK'nın "yabancı ajan" olarak tanımlanmasına ilişkin olarak Mahkeme, örgütün dış kontrol veya yönlendirme altında olduğuna dair hiçbir delil bulunmamasına rağmen, alınan son derece cüzi bir yurt dışı transferi bahane edilerek bu statüye sokulduğunu belirlemiştir. Bu tür bir damgalama ve uygulanan para cezalarının, meşru ifade alanı üzerinde ciddi bir caydırıcı etki (chilling effect) yarattığı saptanmıştır. Ayrıca, FBK ve ilişkili yapıların "aşırılıkçı" ilan edilerek bütünüyle kapatılması konusunda, hiçbir şiddet çağrısı veya nefreti körükleyen bir eylem bulunmamasına rağmen, meşru siyasi ifade ve barışçıl toplanma eylemlerinin aşırılıkçılık şemsiyesi altına sokulduğu tespit edilmiştir. Mahkeme, "aşırılıkçılık" kavramının bu denli geniş ve keyfi yorumlanmasının demokratik çoğulculukla bağdaşmadığını vurgulamıştır.

Tüm bu süreçlerin ardındaki niyet incelendiğinde, başvuruculara yönelik işlemlerin sıradan bir hukuki veya cezai soruşturma amacı taşımadığı; aksine muhalefet lideri etrafında şekillenen demokratik muhalefeti ortadan kaldırmaya yönelik olağanüstü ölçekte ve koordineli bir devlet kampanyasının parçası olduğu ortaya konmuştur.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, arama ve hesap dondurma kararlarıyla özel hayatın ve mülkiyet hakkının, örgütlerin kapatılması ve damgalanmasıyla da örgütlenme ve ifade özgürlüklerinin ihlal edildiğine; tüm bu müdahalelerin siyasi muhalefeti susturmak gibi meşru olmayan gizli bir amaçla yapılması sebebiyle Sözleşme'nin 18. maddesinin çiğnendiğine karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.