Makale

Günümüzde bilişsel teknoloji ve makine öğrenmesi sayesinde yapay zekâ sistemleri, insan müdahalesi olmaksızın kendi başlarına kararlar alabilen ve eyleme geçebilen otonom varlıklar haline gelmiştir. Bu teknolojik devrim, hukukun temel kavramlarından biri olan kişi kavramını derinden sarsmaktadır. Geleneksel hukuk sistemleri, haklara ve borçlara ehil olan varlıkları yalnızca gerçek ve tüzel kişiler olarak kabul eder. Ancak otonom yapay zekâlı varlıklar, hukukun nesnesi olmaktan çıkarak, sosyal ve ekonomik hayatta insan benzeri roller üstlenmektedir. Bu durum, anılan varlıkların eylemsel durumlarının normatif bir statüye dönüştürülmesini ve yapay zekâya özgü bir hukuki statü kazandırılmasını zorunlu kılmaktadır. Hukuk dünyasında, akıllı makinelerin hak süjesi olup olamayacağı meselesi, felsefi ve sosyolojik boyutları da olan kapsamlı bir kişilik teorisi tartışmasını beraberinde getirmiştir. Hukuk sistemlerinin bu yeni aktörlere nasıl bir çerçeve çizeceği, insan merkezli hukuk anlayışının sınırlarını zorlarken, inovasyonu ve hukuki güvenliği eşzamanlı olarak koruyacak yepyeni kuramların geliştirilmesini gerektirmektedir.

Hukuki Kişilik Kavramı ve Yapay Zekânın Konumu

Hukuk terminolojisinde kişilik kavramı, haklara ve borçlara ehil olabilme yeteneğini ifade eder. Pozitif hukukumuzda yalnızca biyolojik varlık olan insanlar ve belirli bir amaca yönelmiş kişi veya mal toplulukları hak süjesi olarak kabul edilmektedir. İnsan olmayan varlıkların hukuki statüsü ise kural olarak mülkiyet konusu olan bir eşya ya da araçtır. Ancak kendi deneyimleriyle öğrenme yeteneği sergileyen ileri düzey sistemlerin eşya olarak nitelendirilmesi, ticari ve hukuki ihtilafların çözümünde yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle gelişmiş otomasyon sistemlerinin, geleneksel eşya statüsünden sıyrılarak tıpkı şirketler gibi hukuki bir kurgu üzerinden şekli bir kişiliğe sahip olması gerektiği yönündeki akademik ve pratik beklentiler her geçen gün katlanarak artmaktadır.

Yapay Zekâya Kişilik Tanınması: Doktrindeki Yaklaşımlar

Doktrinde yapay zekânın hukuki statüsüne yönelik tartışmalar temelde iki eksende toplanmaktadır. Kişiliği reddeden yaklaşım, insanı tüm varlıkların üzerinde egemen kabul ederek, irade ve bilinç yetisinden yoksun makinelerin yasal olarak ehliyet sahibi olamayacağını savunur. Bu görüşe göre akıllı makineler, sadece bir nesne olarak değerlendirilmelidir. Öte yandan hukuki kişiliği kabul eden yaklaşım, süje olma durumunu ahlaki veya biyolojik bir zorunluluk değil, sosyal ve ekonomik gerçekliklere dayanan pragmatik bir hukuki kurgu olarak ele almaktadır. Bu yaklaşıma göre, tıpkı şirketlere tüzel kişilik tanınmasında olduğu gibi, sistemin genel hukuki statüsünün de insanlığa hizmet etmesi, öngörülebilirliği sağlaması ve piyasa işlemlerinde şeffaflığı temin etmesi amacıyla yasal bir çerçeveye oturtulması zorunludur.

Önerilen Kişilik Modelleri

Yapay Zekânın Otonomisi ve Temsil Yeteneği

Bilişsel teknolojinin günümüzde ulaştığı gelişmişlik seviyesi, akıllı yazılımlar vasıtasıyla elektronik sözleşmelerin kurulması gibi eylemleri günlük ticari döngünün ayrılmaz bir parçası yapmıştır. Ancak mevcut hukuk sisteminde, elektronik bir varlığın doğrudan kendi başına temsilci sıfatıyla hukuki işlem yapabilmesine olanak tanıyan açık bir kanuni kurgu henüz mevcut değildir. Bir ticari işlemi gerçekleştiren yapay zekânın irade beyanının asıl hak sahibine nasıl atfedileceği hususu, borçlar hukuku kapsamında ciddi irade sakatlığı tartışmalarını tetiklemektedir. Gelişen yeni nesil ticari ihtiyaçlar, hukukun kurumsal dokusunda yapay zekânın hukuken tanınmasını ve adeta bir ticari vekil gibi hukuki işlem ehliyetinin sınırlarının açıkça netleştirilmesini mecburi kılmaktadır. Gelecekte resmi sicillere tescil edilecek otonom sistemlerin, kendi adlarına belirli hukuki ve ticari işlemleri yürütebilmesi, dijital piyasa güvenliğinin sağlanması açısından kritik bir aşama olacaktır.