Makale

Toplumsal ve teknolojik değişimler, hukukun merkezine insanı yerleştiren geleneksel kuralların yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Türk Medeni Kanunu kapsamında haklara ve borçlara ehil olan varlıklar, gerçek kişiler ve tüzel kişiler olarak iki ana başlık altında düzenlenmiştir. Kanunlarımıza göre, yalnızca doğmak ve sağ olmak şartıyla insanlar ile belirli bir amaca özgülenmiş topluluklar hukuki bir kişiliğe sahip olabilirler. Ancak, günümüzde kendi kendine öğrenebilen ve otonom kararlar alabilen yapay zeka teknolojilerinin ulaştığı seviye, bu varlıkların sadece bir nesne olarak görülüp görülemeyeceği sorusunu gündeme getirmiştir. Hatta Suudi Arabistan'ın Sophia isimli robota vatandaşlık vermesi, konunun dünya çapında ne kadar karmaşık bir hal aldığının en somut göstergesidir. Bir bilişim hukuku uzmanı gözüyle bakıldığında, mevcut yasal çerçevede yapay zekanın doğrudan kişi sayılması mümkün olmasa da, ortaya çıkabilecek zararların tazmini ve yasal durumların belirlenmesi için yeni bir hukuki statüye ihtiyaç duyulduğu açıkça görülmektedir.

Yapay Zekanın Hukuki Statüye İhtiyacı Olmadığını Savunan Görüşler

Hukuk sistemlerinde kişilik kavramının yalnızca insanlara veya insanların oluşturduğu tüzel kişiliklere ait olması gerektiğini savunan teoriler, yapay zekaya ayrı bir yasal statü verilmesine karşı çıkmaktadır. Bu görüşün temelinde, ahlaki kişilik düşüncesi yatmaktadır; zira akıl yürütme, şuurlu hareket etme ve duygulara sahip olma yetisi yalnızca insana özgüdür. Bu çerçevede, yapay zekalı varlıklara hak ehliyeti tanımanın, insanın hukuk düzenindeki üstün ve benzersiz konumunu zedeleyeceği ifade edilmektedir. Hukuk kurallarını ve bu kuralların sosyal sonuçlarını idrak edemeyen teknolojik sistemlerin, hak veya borç altına girmesi anlamsız bulunmaktadır. Dolayısıyla, yapay zekanın bağımsızlığı reddedilmekte ve bu sistemlerin yarattığı risklerin mevcut hukuk kuralları mekanizmaları ile rahatlıkla çözülebileceği savunulmaktadır.

Eşya ve Kölelik Benzeri Statü Yaklaşımları

Yapay zekaya statü verilmesine karşı çıkanlar arasında en yaygın olanı eşya görüşü olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yaklaşıma göre, yapay zeka halihazırda olduğu gibi basit bir eşya olarak kalmalı ve bir robot tahrip edildiğinde Türk Ceza Kanunu'ndaki mala zarar verme hükümleri uygulanmalıdır. Bir diğer dikkat çekici yaklaşım ise kölelik veya kölelik benzeri statü teorisidir. Bu fikri destekleyenler, yapay zekanın insan tarafından üretildiğini ve temel işlevinin insana hizmet etmek olduğunu belirterek, eski Roma Hukuku'ndaki kölelerin statüsüne benzer bir yapı önermektedirler. Ancak, modern bilişim hukuku uygulamaları ışığında, kölelik kavramının evrensel hukuk ilkeleriyle bağdaşmadığı ve bu tür ilkel bir bakış açısının teknolojik gelişmelere entegre edilemeyeceği yönünde güçlü eleştiriler de öğretide yer almaktadır.

Sınırlı Ehliyet ve Cenin Benzerliği Teorileri

Mevcut medeni hukuk kuralları üzerinden yapılan bir diğer tartışma, yapay zekanın sınırlı ehliyetli veya tam ehliyetsiz olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceğidir. Türk Medeni Kanunu'nda yer alan ayırt etme gücüne sahip küçükler veya kısıtlılara benzeten görüş, yapay zekanın da benzer bir sorumluluk alanı içine çekilebileceğini öne sürer. Karşıt bir fikir olan tam ehliyetsizlik görüşü ise, yapay zekanın insan standartlarında bir ayırt etme gücünden yoksun olduğunu ve yaptığı tüm hukuki işlemlerin kesin hükümsüz sayılması gerektiğini belirtir. Ek olarak, yapay zekanın gelişim sürecini ceninin statüsü ile bağdaştıran teoriler de mevcuttur. Tıpkı bir ceninin sağ ve tam doğmak koşuluyla hak ehliyeti kazanması gibi, yapay zekanın da belirli bir bilinç seviyesine ulaştığında haklara sahip olabileceği ileri sürülmektedir; fakat mevcut hukuk mimarisi açısından bu benzetme henüz uygulanabilir bir pratik zemin bulamamıştır.

Yapay Zekanın Yeni Bir Statüye İhtiyacı Olduğunu Savunan Görüşler

Sibernetik toplum yapılanmasına doğru hızla ilerleyen dünyamızda, giderek daha fazla otonom karar alma yetisine sahip olan yapay zeka sistemlerinin mevcut hukuki kalıplara sığmadığı açıktır. Sistemin sadece bir eşya olarak kabul edilmesi, ortaya çıkan karmaşık hukuki uyuşmazlıkları ve sorumluluk problemlerini çözmeye yetmemektedir. Bu sebeple modern hukukçular, yapay zekanın özel bir yasal statüye kavuşturulması gerektiğini savunmaktadır. Hukuk sistemlerinde halihazırda var olan tüzel kişilik modeli baz alınarak, yapay zekaya da ticari şirketlere benzer bağımsız bir konum verilmesi, tüzel kişilik görüşü kapsamında incelenmektedir. Ancak sınırlı sayı kuralı gibi mevcut hukuki engeller, bu teorinin doğrudan uygulanmasını zorlaştırmakta ve çağa uygun yepyeni kavramların yaratılmasını adeta zorunlu kılmaktadır.

Elektronik Kişilik ve Yapay Vekil Kuramı

Teknolojinin geldiği son noktada, yapay zekaya ayrı bir kişilik atfedilmesine yönelik ortaya atılan en yenilikçi çözümler temel olarak belli başlı görüşler etrafında şekillenmektedir:

• Yapay Vekil (Temsilci) Görüşü: Yapay zekanın, kendisini üreten veya kullanan kişi adına hareket eden bir temsilci sıfatıyla sözleşmeler kurabilmesi öngörülmektedir. İnsanlık düzeyinde bir irade olmasa da algoritmaların ulaştığı düşünsel kapasite, vekalet işlevini yürütebileceğini göstermektedir.
• Elektronik Kişilik Görüşü: Avrupa Parlamentosu'nun hazırladığı resmi raporlarda da kendisine yer bulan bu statü, yapay zekanın şirketler gibi bir sicile kaydedilmesini ve oluşacak muhtemel zararların bu sicile bağlı özel bir fondan tazmin edilmesini hedeflemektedir.
• İnsan Olmayan Yapay Kişilik: Yapay zekanın otonom yapısı göz önüne alınarak, eşya statüsü ile insan hakları arasında konumlanacak tamamen yeni bir özne statüsünün hukuka entegre edilmesi gerektiği yönündeki en güncel yaklaşımdır.