Makale

Bilişim çağının en önemli aktörlerinden biri hâline gelen yapay zekâ teknolojileri, basit algoritmik işlemlerin çok ötesine geçerek insan benzeri düşünme, öğrenme ve kendi kendine karar verebilme yetenekleri kazanmıştır. Günümüzde finans, sağlık, eğitim, ulaşım ve hukuk sektörü gibi sayısız alanda aktif olarak kullanılan bu sistemler, otonom kararlar alıp uygulayabilme kapasiteleri nedeniyle geleneksel hukuk normlarının sınırlarını zorlamaktadır. John McCarthy tarafından insan gibi düşünebilen ve sorun çözebilen makineler olarak tanımlanan yapay zekânın, sahip olduğu karmaşık yapı itibarıyla salt bir teknolojik araç olarak değerlendirilmesi artık mümkün değildir. Hukuk uygulamaları açısından en büyük tartışma, herhangi bir insan müdahalesi olmaksızın kendi kendine karar alabilen bu sistemlerin eylemleri neticesinde ortaya çıkabilecek hukuki ve cezai uyuşmazlıklarda sorumluluğun kime ait olacağı sorunudur. Bu nedenle, yapay zekâya ilişkin temel kavramların doğru kavranması ve bu otonom yapıların mevcut hukuk düzeni içerisindeki statüsünün netleştirilmesi, hem teknoloji geliştiricileri hem de hukuk profesyonelleri için hayati bir önem taşımaktadır.

Yapay Zekâya İlişkin Temel Kavramlar ve Uygulamalar

Yapay zekâ sistemlerinin hukuki analizini yapabilmek için öncelikle bu teknolojinin altyapısını oluşturan temel kavramların ve uygulama türlerinin bilinmesi gerekir. Yapay zekâ, belirli bir problemi çözmek amacıyla tasarlanmış algoritmalar ve bu algoritmaların beslendiği büyük veri yığınları ile çalışır. Hukuk uygulamalarında da karşımıza çıkan yapay zekâ sistemleri temel olarak şu alt dallara ayrılmaktadır:

• Makine Öğrenmesi (Machine Learning): Geleneksel programların aksine, önceden kodlanmamış verilerle karşılaştığında deneyimlerinden yola çıkarak karar alabilen algoritmalar bütünüdür.
• Derin Öğrenme (Deep Learning): İnsan beyninin çalışma şeklini taklit eden çok katmanlı yapay sinir ağları kullanarak karmaşık büyük veri setlerini analiz eden sistemlerdir.
• Uzman Sistemler (Expert Systems): Belirli bir uzmanlık alanındaki bilgi tabanını ve kural setlerini kullanarak insan uzmanlar gibi problem çözen yazılımlardır.
• Bulanık Mantık (Fuzzy Logic): Kesin olmayan ve belirsiz gerçek dünya verileriyle başa çıkabilmek için esnek üyelik dereceleri kullanan yaklaşımdır.

Tüm bu bileşenler bir araya geldiğinde, bulut sistemleri üzerinden devasa verileri işleyerek otonom ve hukuki sonuçlar doğurabilen akıllı yapılar ortaya çıkmaktadır.

Yapay Zekânın Hukuki Statüsü Üzerine Teoriler

Yapay zekânın mevcut hukuk sistemlerinde bir hukuk süjesi mi yoksa hukukun nesnesi (eşya) mi olduğu sorusu, bilişim hukukunun en güncel tartışma konularından biridir. Sistemin kendi kendine aldığı kararlardan doğan zararlardan kimin sorumlu tutulacağı, yapay zekâya atfedilecek hukuki statüye doğrudan bağlıdır. Literatürde bu statüyü belirlemeye yönelik çeşitli teoriler ileri sürülmüştür. İnsanlar gibi hak ehliyetine sahip olmasını öngören yapay insan teorisi, Türk Medeni Kanunu'nun kişiliği yalnızca sağ ve tam doğan insanlara tanıması sebebiyle mevcut düzende uygulanabilir görülmemektedir. Benzer şekilde, yapay zekânın insanlara hizmet eden bir yapı olmasından yola çıkarak ortaya atılan kölelik teorisi de eşitlik ilkesine ve modern insan hakları normlarına aykırı bulunarak reddedilmektedir. Zira yapay zekâ ne kadar gelişmiş olursa olsun, kölelik gibi çağdışı bir statünün hukuken yeniden diriltilmesi toplumsal ve hukuki sorunlara yol açacaktır.

Tüzel Kişilik ve Elektronik Kişilik Yaklaşımları

Otonom sistemlerin eylemlerinden doğan uyuşmazlıklarda sorumluluk boşluğunu doldurmak adına ileri sürülen bir diğer görüş, yapay zekâya tüzel kişilik tanınmasıdır. Şirketler veya dernekler gibi fiziki varlığı olmayan ancak hak ve borç ehliyetine sahip yapılara kıyasla, yapay zekânın da kendi hak ve borçlarını üstlenebileceği savunulmaktadır. Ancak bu öneri, geliştiricilerin veya şirketlerin sorumluluktan kaçmasına zemin hazırlayabileceği gerekçesiyle eleştirilmektedir. Avrupa Parlamentosu tarafından gündeme getirilen en yenilikçi çözüm ise elektronik kişilik statüsüdür. Bu yaklaşıma göre yapay zekâ, insanlardan bağımsız olarak karar alabilen bir varlık kabul edilmeli ve gerçek ya da tüzel kişilerden farklı, bu teknolojiye özgü yepyeni bir statüye kavuşturulmalıdır. Böylece yapay zekâlar özel bir sicile kaydedilerek hakları ve sorumlulukları netleştirilebilecek, üçüncü kişilerle yaşanan hukuki ihtilaflar bu spesifik düzenlemeler ışığında çözüme kavuşturulabilecektir.

Türk Hukukunda Yapay Zekânın Mevcut Durumu

Günümüz hukuk düzenlemeleri ve özel olarak Türk Hukuku incelendiğinde, yapay zekâ sistemleri için henüz özel bir elektronik kişilik, tüzel kişilik veya yapay insan statüsünün yasal olarak kabul edilmediği görülmektedir. Mevcut durumda yapay zekâ, üzerinde mülkiyet ve diğer ayni hakların tesis edilebildiği, hukuki anlamda bir nesne (eşya) olarak değerlendirilmektedir. Fikri mülkiyet hukuku bağlamında ise, yapay zekâyı oluşturan yazılımlar ve algoritmalar 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında bilgisayar programı olarak telif hakları korumasından yararlanmaktadır. Bununla birlikte, yapay zekâ tarafından meydana getirilen roman, beste veya tasarım gibi fikri ürünlerin eser sayılıp sayılamayacağı ve bu ürünler üzerinde yapay zekânın eser sahipliği iddia edip edemeyeceği ciddi bir hukuki tartışma konusudur. Hâkim hukuki görüş, eserin yaratım sürecinde insanın doğrudan ve yaratıcı bir katkısı bulunmadığı sürece, sadece makine tarafından üretilen çıktıların eser olarak kabul edilemeyeceği yönündedir. Ancak, hızla gelişen derin öğrenme teknolojileri karşısında, mevcut nesne yaklaşımının yetersiz kalacağı ve yapay zekâya özgü yeni bir hukuki rejimin inşasının kaçınılmaz olduğu aşikârdır.