Makale

Türk hukuku mevzuatı bağlamında yabancılık unsuru ve yabancıların ülkedeki çalışma hayatına katılımı, devletin egemenlik yetkisi ile doğrudan bağlantılı, oldukça dinamik ve çok boyutlu bir hukuki alandır. Modern iş hukuku uygulamalarında, yabancıların ülke içindeki hukuki durumlarının hassasiyetle tespit edilmesi ve çalışma şartlarının yasal güvence altına alınarak belirlenmesi, hem ulusal işgücü piyasasının korunması hem de makroekonomik kalkınmanın desteklenmesi açısından büyük bir önem taşımaktadır. Anayasamızda vatandaş ayrımı yapılmaksızın herkes için güvence altına alınan çalışma hakkı ve hürriyeti, yabancılar söz konusu olduğunda uluslararası hukuka ve kanuni düzenlemelere uygun olarak birtakım özel sınırlamalara ve kurallara tabi tutulmaktadır. Yabancı uyruklu bireylerin Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde bağımlı veya bağımsız olarak gelir getirici bir faaliyette bulunabilmeleri, kural olarak devletin idari makamlarınca verilen resmi bir iznin varlığına bağlanmıştır. Altı bin yedi yüz otuz beş sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, bu idari izin süreçlerinin tamamını kapsayan temel mevzuat olarak karşımıza çıkmakta ve ülkedeki uluslararası işgücü hareketliliğini denetim altında tutmayı hedeflemektedir. Bu sebeple, işgücü piyasasına yasal yollardan entegre olmak isteyen her yabancının öncelikle bulunduğu hukuki statüyü doğru kavraması gerekmektedir.

Türk Hukukunda Yabancı Kavramı ve Genel Statüler

Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile herhangi bir vatandaşlık bağı bulunmayan her gerçek kişi, yürürlükteki yasal düzenlemelerimiz uyarınca hukuken yabancı olarak nitelendirilmektedir. Bu genel anayasal ve kanuni tanımın ötesinde, yabancılık kavramı kendi içerisinde oldukça çeşitli ve birbirlerinden tamamen farklı hukuki sonuçlar doğuran statüleri barındırmaktadır. Örneğin, başka bir egemen devletin vatandaşı olan kişiler uygulamada en geniş grubu oluştururken, hiçbir devletle yasal vatandaşlık bağı bulunmayan vatansızlar da bu hukuki şemsiye altında koruma altına alınarak değerlendirilmektedir. Yabancının hukuki statüsünün tespiti, o kişinin Türkiye'de yararlanabileceği sosyal, ekonomik ve çalışma haklarının sınırlarını çizdiği için iş hukuku ve yabancılar hukuku disiplinleri açısından hayati bir öneme sahiptir. Yabancıların hak ehliyeti ve fiil ehliyeti gibi konularda Türk hukukunun yanında kendi milli hukuklarının da etkili olduğu durumlar gözetildiğinde, bu statülerin hukuki boyutunun netleştirilmesi gerekmektedir. Hukukumuzda yabancıların statüsü, yalnızca geldikleri ülkeye göre değil, Türkiye'ye geliş amaçlarına ve şekillerine göre de değişkenlik gösterebilmektedir.

Vatandaşı oldukları ülkedeki zulüm korkusu, şiddet eylemleri veya savaş gibi olağanüstü ve zorlayıcı siyasi nedenlerle ülkemize sığınmak zorunda kalan bireyler, Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu kapsamında değerlendirilmektedir. Bu kişiler, Avrupa Konseyi ülkelerinden gelip gelmediklerine göre mülteci, şartlı mülteci veya menşe ülkesine gönderilemeyen kişilere özgü ikincil koruma statüsü gibi çeşitli uluslararası koruma statülerine sahip olabilmektedirler. Uluslararası koruma statüsü altındaki bu bireyler, Türkiye'de bulundukları süre zarfında temel yaşam haklarının güvence altına alınması adına hukuki bir koruma zırhına sahiptir. Bununla birlikte, Suriye örneğinde yaşandığı gibi komşu ülkelerden kitlesel göç akınlarıyla aniden sınırlarımıza gelen kişilere ise devlet tarafından geçici koruma statüsü tanınarak onların acil barınma, sağlık ve asgari yaşam ihtiyaçları karşılanmaktadır. Bu statülerin her biri, kişilerin çalışma hayatına katılım süreçlerinde farklı idari prosedürlerin uygulanmasını zorunlu kılmaktadır.

Özel Statülü Yabancılar ve Hukuki Ayrıcalıkları

Söz konusu genel yabancı statülerinin ve sığınma hakkı talep edenlerin yanı sıra, kanun koyucu tarafından birtakım tarihi, soy, kültürel veya siyasi bağlar gözetilerek bazı kişi gruplarına özel yabancı statüleri tanınmıştır. Doğumla Türk vatandaşı olup da sonradan yabancı bir devlet vatandaşlığına geçmek amacıyla kendi iradesiyle çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybeden ve hukukumuzda mavi kartlılar olarak isimlendirilen kişiler, bu özel statülü yabancıların en belirgin örneğidir. Mavi kart sahipleri, milli güvenlik ve kamu düzenine ilişkin yasal çekinceler saklı kalmak kaydıyla, işçi olarak çalışma, mülk edinme ve ikamet etme gibi hususlarda kural olarak Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanmaya devam etmektedirler. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları da iki ülke arasındaki özel anlaşmalar çerçevesinde Türkiye'de çalışma ve yaşama koşulları bakımından son derece geniş hak ve ayrıcalıklarla donatılmışlardır.

Özel statülü yabancılar grubunda değerlendirilen bir diğer önemli kesim ise Dışişleri veya İçişleri Bakanlığı tarafından Türk soylu olduğu resmi olarak bildirilen yabancılardır. Bu kişilerin Türkiye'deki meslek ve sanatlarını serbestçe icra edebilmelerine dair özel kanuni düzenlemeler bulunmakta olup, bu sayede çalışma izni süreçleri standart yabancılara göre çok daha hızlı ve lehe koşullarda tamamlanmaktadır. Ek olarak, uluslararası anlaşmalarla statüleri belirlenmiş olan diplomatik ve konsüler temsilciliklerde görevli personeller, Türkiye'medeki yabancı askeri personeller ve sekiz yıldan uzun süredir Türkiye'de yasal olarak ikamet ederek uzun dönem ikamet izni almaya hak kazanmış olan yabancılar da ayrıcalıklı bir konumdadır. Sahip olunan bu hukuki statü, doğrudan doğruya yabancıların Türkiye'deki çalışma haklarının temelini oluşturmakta ve idari kurumlarla aralarındaki hukuki ilişkinin kaderini tayin etmektedir.

Uluslararası İşgücü Kanunu ve Çalışma İzni Zorunluluğu

Türkiye'de yabancıların işçi veya bağımsız girişimci olarak çalışma hayatına yasal bir zeminde dahil olabilmeleri, Uluslararası İşgücü Kanunu ile getirilen emredici kurallar bütünü çerçevesinde mümkün kılınmıştır. Bu modern kanunun temel kurgusu, ülkenin yerel ekonomik dinamiklerini ve sektörel işgücü ihtiyaçlarını hassasiyetle dengeleyecek kapsayıcı bir uluslararası işgücü politikası belirlemek ve bu makro politikanın devlet organlarınca etkin bir biçimde uygulanmasını tesis etmektir. Yabancıların Türkiye sınırları içerisinde bir işverene bağımlı olarak veya tamamen bağımsız bir şekilde gelir getirici faaliyetlerde çalışabilmeleri için, kural olarak eylemli çalışmaya başlamadan önce Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından yasal çalışma izni almaları gerekmektedir. İzin alma zorunluluğunun temel hukuki istisnalarını ise mavi kart sahipleri ile özel kanunlarda veya mevzuatta açıkça öngörülen çalışma izni muafiyeti belgesine sahip olan nitelikli kişiler oluşturmaktadır. Bu sınırlı sayıdaki istisnalar dışında kalan bütün yabancılar açısından izinsiz çalışmak yasadışıdır.

Çalışma izni başvurularının idare tarafından hukuki değerlendirilmesi aşamasında, devletin idari makamlarının oldukça geniş bir takdir yetkisi bulunmaktadır. Anayasa ile güvence altına alınan çalışma hürriyeti, bağımsız devlete kendi ülkesine girmek ve çalışmak isteyen her yabancının başvurusuna doğrudan ve koşulsuz izin verme yükümlülüğü yüklememektedir. İlgili Bakanlık, resmi çalışma izin başvurularını detaylı biçimde incelerken yerel istihdam piyasasındaki güncel durumu, sektörel açıkları, bölgesel ve makroekonomik konjonktürü, kamu düzenini, genel kamu güvenliğini ve halk sağlığının gereklerini bir bütün olarak dikkate almaktadır. Yapılan kapsamlı hukuki ve idari değerlendirme sonucunda başvurunun kanuni şartlara uygun bulunması halinde yabancıya yasal çalışma izni verilir. Uluslararası İşgücü Kanunundaki yenilikçi düzenleme uyarınca, alınan bu çalışma izni belge olarak aynı zamanda yabancıya Türkiye'de ikamet etme hakkı da tanımakta, böylece ikili bürokratik işlemlerin önüne geçilmektedir.

Çalışma İzni Başvuru Usulü ve Ön İzin Sistemi

Yabancı uyruklu bireyler adına yapılacak çalışma izni başvuruları, kural olarak yurt içinden doğrudan doğruya veya yurt dışından elektronik bilgi sistemleri üzerinden resmi makamlara yapılmaktadır. Yurt dışı kaynaklı başvurular, yabancının uyruğunda bulunduğu veya halihazırda yasal olarak yerleşik olduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti konsoloslukları, büyükelçilikleri veya yetkilendirilmiş dış temsilcilikleri aracılığıyla gerçekleştirilir. Yurt içinden resmi sistemler üzerinden yapılacak olan başvurularda ise kanuni bir ön şart olarak yabancının adına düzenlenmiş ve kural olarak en az altı ay süreli geçerli bir yasal ikamet iznine sahip olması zorunluluğu aranmaktadır. Bilgi ve belgeleri eksiksiz olarak elektronik ortama aktarılan tüm başvurular, Bakanlık bünyesinde oluşturulan uluslararası işgücü politikası merkeze alınarak incelenir ve kanunda emredici olarak öngörülen otuz günlük yasal inceleme süresi içerisinde kesin olarak karara bağlanır. Başvurusu idarece olumlu sonuçlanan yabancı işçinin yasal süreleri geçirmeden fiili çalışmaya başlaması mecburidir.

Bazı spesifik uzmanlık ve yüksek mesleki yeterlilik aranan meslek kollarında Türkiye'de çalışmak isteyen yabancılar için, standart idari başvuru süreçlerine ek olarak çalışılacak alanın ilgili kamu otoritesinden ön izin belgesi alınması yasal bir zorunluluk haline getirilmiştir. Kamu sağlığı ve eğitim standartlarını korumak amacıyla sağlık ve eğitim hizmetlerinde çalışacak uzman personeller, üniversitelerde ders verecek yabancı uyruklu öğretim elemanları ve yetkilendirilmiş merkezlerde görev yapacak araştırma geliştirme personeli bu ön denetim sistemine tabidir. Örneğin, lisanslı bir diş hekiminin veya hemşirenin özel bir hastanede yasal olarak istihdam edilebilmesi için Sağlık Bakanlığından; eğitim kurumunda çalışacak bir öğretmenin ise Milli Eğitim Bakanlığından önceden mesleki uygunluk ve yeterlilik onayı alması elzemdir. Ön iznin yetkili kurumdan alınmış olması, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının mutlak surette çalışma izni vereceği anlamını taşımaz; idarenin başvuruyu değerlendirmeye alabilmesi için aşılması gereken usuli bir şarttır.

Türkiye'de Düzenlenen Çalışma İzni Türleri

Yabancıların ulusal işgücü piyasasına hukuka uygun bir şekilde entegre olabilmesi için yasalarca öngörülen modern çalışma izni sistemi, kişinin sahip olduğu hukuki niteliğe, Türkiye'de geçireceği kalış süresine ve icra edeceği faaliyetin ekonomik özelliklerine göre farklılaşan kategorilere ayrılmıştır. Yasal güvence teşkil eden bu izin belgeleri, hem yabancı yatırımların ülkeye verimli şekilde çekilmesi hem de alanında son derece uzmanlaşmış nitelikli işgücünün istihdam edilmesi gibi stratejik amaçlara doğrudan hizmet etmektedir. Mevcut iş hukuku ve idare hukuku mevzuatımızda etraflıca düzenlenen ve birbirlerinden farklı hukuki sonuçlar ile başvuru şartları doğuran temel çalışma izni türleri detaylıca tasnif edilmiştir.

Mevzuatımızda düzenlenen temel çalışma izni türleri ve özellikleri şunlardır:

• Süreli Çalışma İzni: Belirli bir işyerinde çalışmak üzere ilk etapta en fazla bir yıl süreyle verilen, uzatmalarla süresi kademeli olarak artırılabilen genel izin türüdür.
• Süresiz çalışma izni: Türkiye'de uzun dönem ikamet iznine sahip olan veya kesintisiz en az sekiz yıl çalışan yabancılara tahsis edilen, mülki haklar hariç geniş yasal haklar sağlayan izindir.
• Bağımsız Çalışma İzni: Yabancının herhangi bir işverene bütünüyle bağımlı olmaksızın doğrudan kendi ad ve hesabına mesleki faaliyette bulunmasına imkan tanıyan girişimci odaklı bir izindir.
• İstisnai çalışma izni: Uluslararası koruma statüsü sahipleri veya Türk soylular gibi kanunda spesifik olarak sayılan özelliklere sahip yabancıların süreçlerinde idari muafiyet sağlanan özel statüdür.
• Turkuaz Kart: Bilimsel ve ekonomik katkısıyla yüksek nitelikli işgücü olarak kabul edilen kişilere süresiz çalışma hakkı sağlayan, aynı zamanda yabancının ailesine ikamet imkanı veren prestijli belgedir.

Yüksek nitelikli beyin göçünü teşvik etmek maksadıyla hukukumuza dahil edilen Turkuaz Kart uygulaması, standart çalışma izinlerinden farklı olarak ulusal inovasyon ekosistemine doğrudan katkı sunabilecek uluslararası profesyoneller için kurgulanmıştır. Yabancı bir profesyonelin veya bilim insanının Turkuaz Kart başvurusunun kabul edilebilmesi için, kendi alanında uluslararası düzeyde akademik kabul görmüş olması veya ülkenin istihdam ve makro ihracat kapasitesini somut verilerle artıracak çapta devasa yatırımlar planlaması gibi üst düzey objektif yetkinliklere sahip olması aranmaktadır. Bu kartın sağladığı en büyük hukuki avantajlardan biri, sahibine süresiz çalışma ve yaşama hakkı sunmasının yanı sıra eş ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına da ikamet hakkını doğrudan beraberinde getirmesidir. Böylece, ülkenin uzun vadeli küresel rekabet gücünü artıracak kalifiye profesyonellerin aile bütünlüğü korunarak yasal statüleri devlet tarafından sarsılmaz bir güvenceye kavuşturulmaktadır.

Sonuç olarak, Türk iş hukukunda yabancıların hukuki durumları ve Türkiye'deki çalışma hakları, ulusal güvenlik sınırlarının korunması ile küresel nitelikli işgücünden faydalanılması arasındaki son derece hassas yasal denge gözetilerek titizlikle düzenlenmiştir. Kanun koyucu, Anayasal güvence altındaki evrensel çalışma hakkını yabancı uyruklular açısından uluslararası işgücü politikalarının değişen güncel gereksinimleri çerçevesinde belirli bir idari nizama bağlamayı gerekli görmüştür. Gerek zorunlu ön izin mekanizmalarının işletilmesi gerekse farklılaşan yabancı statülerine göre sağlanan idari istisnai haklar, her bir somut uyuşmazlığın dikkatle ve uzmanlıkla incelenmesini gerektiren hukuki süreçleri barındırmaktadır. Yabancı uyruklu bireylerin ağır hak ihlallerine uğramaması ve işletmelerin de ciddi boyutlardaki mali ve idari yaptırımlarla karşılaşmaması adına, yabancı statülerinin doğru teşhis edilmesi son derece kritiktir. Bireylerin veya tüzel kişilerin çalışma izni başvurularını ilgili mevzuata bütünüyle uygun biçimde profesyonelce yürütmesi, modern iş hayatının vazgeçilmez bir hukuki gerekliliğidir.