Makale

Çağdaş çalışma hayatının en karmaşık sorunlarından biri haline gelen tükenmişlik sendromu, işçilerin sadece bireysel veya örgütsel yaşamlarını değil, aynı zamanda sosyal güvenlik hukuku kapsamındaki yasal haklarını da derinden etkileyen son derece önemli bir hukuki olgudur. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu bağlamında değerlendirildiğinde, doğrudan doğruya yasal bir metinle açıkça düzenlenmediği görülmekle birlikte, mevcut kanuni çerçeve bu sendromun yol açtığı yıkıcı sonuçları tamamen hukuki koruma çemberinin dışında bırakmamaktadır. İş hukukunda sosyal risk kavramı, kişilerin gelirlerinde azalmaya veya kesilmeye yol açan durumları kesin olarak ifade eder ve iş kazası ile meslek hastalığı bu mesleki risklerin başında gelir. Bir işçinin maruz kaldığı ağır çalışma koşulları sonucunda fizyolojik veya psikolojik enerjisinin tükenmesi, onu çalışma ortamındaki kazalara ve hastalıklara açık hale getirmekte, bu durum da sosyal güvenlik sisteminin koruyucu şemsiyesinin devreye girmesini kaçınılmaz kılmaktadır. Dolayısıyla, sendromun yasal bağlamda ekseninde hukuki statüsünün nasıl şekillendiği, uzman avukatlar ve hukukçular tarafından titizlikle incelenmesi gereken çok boyutlu bir tartışma ve uygulama alanıdır.

Tükenmişlik Sendromu ve İş Kazası Bağlantısı

Sosyal güvenlik mevzuatımızda iş kazası kavramı, 5510 sayılı Kanun'un 13. maddesi uyarınca açık bir biçimde sınırlandırılmıştır. İlgili kanun maddesine göre iş kazası; sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle veya görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi durumlarında meydana gelen ve sigortalıyı aniden bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olay şeklinde tanımlanmaktadır. Bu spesifik hukuki düzenleme çerçevesinde, bir olayın iş kazası sayılabilmesi için sigortalılık vasfının bulunması, kazanın fiilen gerçekleşmesi, bedensel veya ruhsal bir zararın doğması ve en önemlisi kaza ile ortaya çıkan zarar arasında hukuken uygun bir illiyet bağı bulunması mutlak surette şarttır. Kanun koyucunun yaklaşımında kazanın sadece bedensel bir hasara veya yaralanmaya yol açması gerekmez; sigortalılığı psikolojik yönden derinden etkileyen sinir bozuklukları, akıl hastalıkları veya şiddetli zihinsel yorgunluk gibi durumlar da tereddütsüz bir biçimde bu yasal kapsamda değerlendirilmektedir.

Tükenmişlik sendromunun, çalışanın dikkatini işine tam olarak odaklayamamasına ve iş konsantrasyonunun tehlikeli seviyelerde zayıflamasına yol açtığı gerçeği, sendromun iş kazaları ile olan nedenselliğini güçlendirmektedir. Tükenmişlik sendromu yaşayan bir işçinin, zihinsel dumanlılık hali veya kronikleşmiş yorgunluk hissi nedeniyle işini ifa ederken dikkatsizlik sonucu ciddi bir kaza geçirmesi son derece olasıdır. Sendromun yol açtığı bu dikkat dağınıklığı neticesinde işyerinde veya işveren tarafından görevlendirildiği başka bir yasal mekanda kazaya uğrayan işçi, 5510 sayılı Kanun’un belirlediği koşulların mevcudiyeti halinde hukuken iş kazası geçirmiş sayılacaktır. Böyle bir yasal durumda sigortalı çalışan, genel sağlık sigortası kapsamındaki sağlık yardımlarından eksiksiz faydalanabileceği gibi, geçici iş göremezlik ödeneği veya sürekli iş göremezlik geliri gibi hayati parasal haklara da kavuşabilecektir. İşçinin içinde bulunduğu tükenmişlik durumunun kazaya asli unsur olarak sebebiyet vermesi, yasal hakların doğumunu destekler niteliktedir.

İşyeri İntiharları ve Hukuki Değerlendirme

Tükenmişlik sendromunun işçinin ruhsal ve zihinsel sağlığında açtığı en derin, trajik ve telafisi imkansız yara, hiç şüphesiz çalışanı intihara sürükleme ihtimalidir. Aşırı çalışma temposu ve yoğun stres kaynaklı intiharlar, çalışma hayatının en karanlık sonuçlarından biri olarak hukuki ihtilafların merkezinde yer almaktadır. Yargıtay kararları incelendiğinde, kural olarak işyerinde gerçekleşen intihar vakalarının 5510 sayılı Kanun'un aradığı "işyerinde gerçekleşme" koşulunu lafzen sağladığı için prensipte iş kazası olarak kabul edildiği net bir şekilde görülmektedir. Bir işçinin, üstesinden gelinemez ağır iş yükü, sistematik baskı veya çalışma ortamındaki yoğun kontrol eksikliği gibi zorlayıcı nedenlerle tükenmişliğe sürüklenmesi ve bunun doğrudan neticesi olarak yaşamına son vermesi, sosyal güvenlik hukuku bağlamında iş kazası olarak nitelendirilmekte ve bu hukuki niteleme, geride kalan hak sahiplerine ölüm geliri bağlanması gibi önemli yardımların önünü yasal olarak açmaktadır.

Diğer taraftan, yaşanan trajik intihar eyleminin bireysel iş hukuku kapsamında işverenin hukuki tazminat sorumluluğunu doğrudan doğurup doğurmayacağı meselesi çok daha karmaşık ve çok katmanlı bir hukuki değerlendirmeyi zorunlu kılar. İşçinin kendi yaşamına kendi iradesiyle son vermesi bizzat kendi eylemi olduğundan, klasik borçlar hukuku prensiplerine göre normal şartlarda nedensellik bağının zarar görenin ağır kusuru eylemi ile kesildiği iddia edilebilir. Ancak Yargıtay'ın güncel, emsal nitelikteki ve isabetli kararları, işçinin intiharı ile işyerindeki çalışma koşulları arasındaki ilişkinin uzman hekimler ve iş güvenliği uzmanlarından oluşan özel bir bilirkişi heyeti tarafından derinlemesine incelenmesi gerektiğini kuvvetle vurgulamaktadır. Eğer işçinin ağır bir tükenmişlik sendromu yaşamasına ve neticesinde intihar etmesine sebep olan temel faktör işveren eylemleri ise, nedensellik bağının kesilmediği kabul edilmeli ve işverenin kusur sorumluluğu yasal olarak kesinleşmelidir.

İlliyet Bağı ve Bilirkişi İncelemesinin Önemi

İşyeri intiharlarında veya tükenmişliğe dayalı dikkatsizlik sonucu oluşan diğer fiziksel kazalarda illiyet bağının somut delillerle tespiti, hukuki sürecin en kritik ve zorlu aşamasını oluşturmaktadır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi'nin emsal niteliğindeki kararlarında açıkça hüküm altına alındığı üzere, iş mahkemelerinin salt olayın dış görünüşüne bakarak yüzeysel bir karar vermemesi, sigortalının geçmiş tıbbi kayıtlarını, periyodik sağlık muayenesi sonuçlarını ve işverenin yasal tedbirleri alıp almadığını araştırması şarttır. Tükenmişlik sendromunun yüzde yüz iş kaynaklı olup olmadığının, işçinin bireysel yaşam dinamiklerinden mi yoksa tamamen kurumsal hedefler ve baskılardan mı kaynaklandığının tespiti son derece ileri bir teknik konudur. Bu nedenle, alanında uzman psikiyatri hekimlerinin ve yetkin iş güvenliği profesyonellerinin hazırlayacağı kapsamlı bilirkişi raporları, mahkemenin vereceği kararın hukuki isabetliliğini doğrudan belirleyecek yegane yasal araçtır. Geride bırakılan veda notları ve tanık beyanları da ispatı zor olan bu bağı kurmada kilit rol oynamaktadır.

Tükenmişlik Sendromunun Meslek Hastalığı Boyutu

Meslek hastalığı kavramı, 6331 sayılı Kanun'da çalışanın mesleki risklere maruziyeti sonucunda ortaya çıkan hastalık olarak tanımlanırken; 5510 sayılı Kanun'un 14. maddesinde sigortalının yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı bedensel veya ruhsal engellilik hali olarak açıkça ifade edilmiştir. İş kazasının ani karakterinden farklı olarak meslek hastalığı, aniden ve dıştan gelen tek bir etkiyle değil, zamana yayılan, işyeri koşullarına uzun süre sürekli maruz kalma sonucunda yavaş yavaş ve sinsice gelişen bir rahatsızlık biçimidir. Tükenmişlik sendromu da tıbbi ve psikolojik doğası gereği bir anda ortaya çıkmaz; sinsi bir şekilde, zaman içerisinde işçinin fiziksel ve duygusal direncini kademe kademe kırarak kronik ve yıkıcı bir hal alır. Bu ayırt edici yönüyle sendrom, kanun koyucunun meslek hastalığı için tanımladığı "tekrarlanan sebepler" ve "işin yürütüm şartları" hukuki kriterine tam anlamıyla uymaktadır.

Türk Sosyal Güvenlik Hukuku sisteminde meslek hastalıklarının yasal tespitinde ağırlıklı olarak bir liste sistemi benimsenmiştir. Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranları Tespit İşlemleri Yönetmeliği ekinde özel olarak yer alan listede belirtilen bir hastalığın, yine yönetmelikte belirlenen iş koşullarında ortaya çıkması durumunda, bu hastalığın meslek hastalığı olduğu hukuken bir karine olarak kabul edilmektedir. Ne var ki, yürürlükteki anılan yönetmelik listesi incelendiğinde, herhangi bir ruhsal hastalığa veya spesifik olarak doğrudan tükenmişlik sendromuna bu kısıtlı listede yer verilmediği apaçık görülmektedir. Yasal düzenlemelerdeki bu belirgin eksiklik, tükenmişlik sendromunun hukuken meslek hastalığı olarak kabul edilmesinin önünde aşılmaz bir şekli engel gibi dursa da, yasal sistemimiz bir karma sistem uyguladığından bu hukuki engelin dava yoluyla aşılması tamamen imkansız bir durum değildir.

Meslek Hastalığının İspatı ve Yüksek Sağlık Kurulu

Mevzuatımızda meslek hastalığının hukuki belirlenmesinde benimsenen sistem kuralları gereğince, sigortalının yönetmelik listesinde açıkça bulunmayan bir rahatsızlığa yakalanması halinde, söz konusu hastalığın iş kaynaklı bir meslek hastalığı olduğunu bizzat kendisinin kanıtlaması gerekmektedir. Tükenmişlik sendromu gibi modern psikososyal riskler bu dar listede yer almadığı için, davalarda ispat yükü tamamen zarar gören çalışanın omuzlarındadır. İşçinin, maruz kaldığı kronik ağır iş yükü, yoğun stres ve toksik çalışma ortamı ile yaşadığı ruhsal tükenmişlik arasındaki kopmaz illiyet bağını somut ve güvenilir tıbbi verilerle mahkemeye sunması kanuni bir zorunluluktur. Yapılan işin zorlayıcı niteliği ile ortaya çıkan ruhsal hastalık arasındaki bu doğrudan nedensellik bağı bilimsel olarak kurulduğunda, konu öncelikle Kurumca yetkilendirilen hastanelerin sağlık kurullarına intikal ettirilir. Bu aşamada yaşanan uyuşmazlıklar halinde ise dosya kesin karara bağlanmak üzere Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu incelemesine ve onayına sunulur.

Psikososyal kökenli karmaşık hastalıkların, bilhassa çok etkenli yapısıyla bilinen tükenmişlik sendromunun tek bir dışsal nedene veya salt işyeri ortamına bağlanmasının bilimsel zorluğu, ispat sürecini işçi açısından oldukça meşakkatli ve yıpratıcı bir hale getirmektedir. Zira bu tür ruhsal rahatsızlıklar çoğu zaman çalışanın özel yaşamındaki stresörlerden veya genetik faktörlerden de beslenebilmektedir. Başarılı bir hukuki süreçte mesleki nedensellik bağının şüpheye yer bırakmayacak şekilde kurulabilmesi için aşağıdaki kritik unsurların dava dosyasına titizlikle ve eksiksiz biçimde sunulması şiddetle önerilmektedir:

• İşçinin çalışma saatlerini, fiili mesai sürelerini ve dinlenme hakkı ihlallerini gösteren yasal puantaj kayıtları.
• İşyerindeki personel eksikliğini ve tek bir çalışana yüklenen orantısız performansa dayalı hedefleri gösteren görev ve iş tanımları.
• İşyerinde daha önce benzer şekilde ağır psikolojik sorunlar ve stres yaşayan diğer mevcut veya eski çalışanların mahkemedeki yeminli tanık beyanları.
• Çalışanın işe giriş periyodik muayenesinde önceden var olan herhangi bir ruhsal veya zihinsel probleminin olmadığını kanıtlayan resmi sağlık raporları.
• Görev süresince bağımsız psikiyatri uzmanlarından alınan ve yaşanan ruhsal çöküntünün tamamen mevcut çalışma şartlarıyla doğrudan ilişkili olduğunu belirten güncel epikriz raporları.
• Sosyal Güvenlik Kurumu müfettişlerince düzenlenen ve işyerindeki psikososyal risk değerlendirmesi eksikliklerini tespit eden resmi denetim tutanakları.

Sonuç itibarıyla, modern çalışma hayatının kaçınılmaz bir getirisi olan tükenmişlik sendromunun, Sosyal Güvenlik Kurumu mevzuatı kapsamında yasal bir bağlamda ele alınarak kabul edilebilmesi mevcut yasal çerçevede hukuken mümkündür; ancak bu durum oldukça meşakkatli, uzun ve güçlü bir tıbbi ispat sürecini zorunlu kılmaktadır. Sendromun ve benzeri psikososyal risklerin, yönetmeliklerdeki listelere açıkça ve doğrudan eklenmesi, ruhsal bütünlüğünü iş uğruna kaybeden işçinin üzerindeki ağır yükü önemli ölçüde hafifletecek ve adaletin mahkemelerde çok daha hızlı bir biçimde tecelli etmesini sağlayacaktır. Modern iş hukukunun işçiyi koruma temel felsefesi, fabrikalardaki fiziksel riskler kadar plazalardaki psikososyal risklerin yarattığı görünmez ama yıkıcı tükenmişlik durumlarının da sosyal güvenlik şemsiyesi altında hiçbir tereddüde yer bırakmaksızın güvenceye alınmasını açıkça emretmektedir.