Makale

Günümüzde devletlerin sınır güvenliği politikaları, fiziksel engellerden ziyade dijital gözetim mekanizmaları etrafında şekillenmektedir. Bu dönüşümün en belirgin yansımalarından biri, sığınma hakkı arayışında olan kişilerin sınır geçişlerinde maruz kaldıkları biyometrik gözetim ve verizleme uygulamalarıdır. Uluslararası koruma talep eden bireyler, güvenlik zafiyetlerinin giderilmesi ve kimlik sahteciliğinin önlenmesi amacıyla parmak izi, iris taraması ve yüz tanıma sistemleri gibi ileri teknolojilerle donatılmış sınır kontrol mekanizmalarından geçmek zorunda bırakılmaktadır. Ancak bu durum, sığınmacıların temel insan hakları ile devletlerin ulusal güvenlik çıkarları arasında hukuki bir gerilim yaratmaktadır. Otomatikleştirilmiş karar verme sistemlerine entegre edilen biyometrik veriler, bireylerin yalnızca kim olduğunu doğrulamakla kalmayıp, aynı zamanda risk analizi ve profilleme süreçlerine de tabi tutulmalarına neden olmaktadır. Hukuki açıdan, zulüm riski altında olan ve korunma ihtiyacıyla sınır kapılarına ulaşan kişilerin aşırı veri toplanması yoluyla fişlenmesi, sığınma hakkına adil erişim ilkesini zedeleyebilecek potansiyel riskler barındırmaktadır.

Biyometrik Verilerin İşlenmesi ve Sınırlarda Dijital Kimlik Tespiti

Sınır yönetiminde kullanılan biyometrik veriler, bireylerin fizyolojik veya davranışsal özelliklerini ortaya koyarak kimliklerinin otomatik olarak doğrulanmasını sağlayan biricik bilgilerdir. Sığınma arayışındaki kişilerden sınır geçişlerinde toplanan bu verilerin bilgisayar ortamında okunabilir hale getirilerek merkezi veri tabanlarına işlenmesi, kişilerin sınırları dijital olarak geçilebilir kıldığı akıllı sınırlar kavramını ortaya çıkarmıştır. Sığınmacıların bu biyometrik verilerinin işlenmesi, yalnızca kişinin kimliğini doğrulamak amacını aşmakta; kişinin bir güvenlik tehdidi oluşturup oluşturmadığını veya yasal kalış süresini ihlal edip etmeyeceğini ölçen otomatik risk analizlerine temel oluşturmaktadır. Dolayısıyla, sığınma talebinde bulunan kişinin rızası veya rıza göstermemesi halinde karşılaşacağı olumsuz hukuki sonuçlar bağlamında, veri öznesi ile veri işleyen devlet otoriteleri arasında aşılması güç bir güç dengesizliği meydana gelmektedir.

Verizleme ve Otomatikleştirilmiş Karar Verme Mekanizmaları

Gelişen teknoloji ile birlikte kişisel verilerin izlenmesi faaliyeti, fiziksel gözetlemenin ötesine geçerek verizleme (dataveillance) adı verilen dijital bir boyuta ulaşmıştır. Sığınmacıların sınır kapılarına gelmeden önceki dijital ayak izleri, seyahat rotaları ve biyometrik kayıtları, otomatikleştirilmiş karar verme sistemleri aracılığıyla yapay zeka destekli algoritmalara tabi tutulmaktadır. Bu durum, sığınma hakkı talep eden bireylerin birer veri kümesine indirgenmesine ve ayrımcı profilleme riskine maruz kalmalarına yol açabilmektedir. Sınır aşan suçların önlenmesi gerekçesiyle sığınmacıların biyometrik gözetim altında tutulması, onların potansiyel birer tehdit olarak algılanmasına neden olmaktadır. Hukuki boyutta bu durum, insan onuruna yaraşır bir bireysel değerlendirme yapılması zorunluluğunu zedelemektedir. Çünkü algoritmik sistemlerin temel referans noktası insan değil, elde edilen verilerdir. Bu da haklı bir zulüm korkusuyla ülkesini terk eden kişinin, daha sığınma talebi dahi alınmadan yetkililerce uzaklaştırılarak hak ihlaline uğraması riskini doğurmaktadır.

Uluslararası Koruma Bağlamında Biyometrik Verilerin Sınıflandırılması

Biyometrik gözetim mekanizmalarının hukuki zemini incelendiğinde, toplanan verilerin hassasiyet derecesine ve işlevine göre sınırlandırıldığı görülmektedir. Sığınma hukuku prensipleri çerçevesinde, kişilerin sığınma nedenlerine ve maruz kaldıkları zulüm riskine dair verilerle birleştiğinde bu biyometrik kayıtlar son derece özel nitelikli veri havuzunu oluşturur. Sınır kontrollerinde karşılaşılan sığınmacılara ait toplanan biyometrik verileri temel olarak iki başlık altında incelemek mümkündür:

• Kişinin doğrudan ve kesin kimlik tespiti için kullanılan parmak izi taramaları, avuç içi izi, DNA analizleri, iris ve retina taramaları ile yüksek çözünürlüklü dijital yüz fotoğrafları katı (birincil) biyometrik verilerdir. Sahteciliği zorlaştıran bu veriler, sığınmacının merkezi veri tabanlarındaki geçmiş izlerinin tespitinde temel araçtır.
• Tek başına kesin kimlik tespiti sağlamasa da, bireyin kimliğine dair destekleyici bilgiler sunan yaş, boy, kilo, etnik köken, yara izleri, dövmeler ve ses analizi gibi fizyolojik veya davranışsal özellikler ise yumuşak (ikincil) biyometrik verilerdir.

Sığınma Hakkına Adil Erişim ve İnsan Onuru İlkesi

Sınır yönetiminde sığınmacılara yönelik uygulanan biyometrik gözetim politikaları, devletlerin güvenlik eksenli yaklaşımları ile bireylerin temel insan hakları arasında hukuki bir çatışma yaratmaktadır. Sığınma hakkı, evrensel nitelikte bir insan hakkı olup insan onuru ile doğrudan ilişkilidir. Bireylerin zulüm riskinden kaçarak başka bir devletin yetki alanında koruma talep etmesi, uluslararası hukukun emredici kurallarından olan geri göndermeme (non-refoulement) ilkesini harekete geçirir. Ancak, biyometrik verilerin ve yapay zeka destekli risk profillerinin katı bir filtreleme aracı olarak kullanılması, sığınmacıların sınır kapılarında bireysel hikayelerinin dinlenmesini engelleyebilmektedir. Hukukun üstünlüğü ilkesi gereği, sınır güvenliğini sağlama amacıyla toplanan biyometrik verilerin ölçülülük, gereklilik ve amaca bağlılık ilkelerine uygun olarak işlenmesi elzemdir. Sığınmacıların dijital birer tehdit skoru olarak görülüp uzaklaştırılması, adalete ve sığınma hakkına erişim kuralının açık bir ihlalidir ve insan odaklı bir sınır yönetimi hukuki bir zorunluluktur.