Makale

Türk hukuk sisteminde mobbing (psikolojik taciz), doğrudan tek bir kanun maddesi ile tanımlanmamış olsa da, çeşitli yasal düzenlemelerle çalışanların kişilik hakları kapsamlı bir güvence altına alınmıştır. İşyerinde karşılaşılan sistematik, düşmanca ve etik dışı eylemler bütünü olarak ifade edilen mobbing, hukuki bir perspektifle incelendiğinde; anayasal hakların ihlali, işverenin gözetme borcuna aykırılık ve bazı durumlarda ceza hukuku anlamında suç teşkil eden fiiller olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir mobbing hukuku avukatı olarak belirtmek gerekir ki, psikolojik şiddet mağdurlarının sahip oldukları hakları bilmeleri ve süreci doğru yasal zeminlerde yürütmeleri, hak kayıplarının önüne geçilmesi adına kritik bir öneme sahiptir. Bu noktada, mağdurların başvurabileceği hukuki yollar; Anayasa, Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, Türk Ceza Kanunu, Devlet Memurları Kanunu ve TİHEK Kanunu gibi geniş bir yasal çerçevede ele alınmakta ve mağdurlara idari ile yargısal bağlamda çeşitli koruma mekanizmaları sunulmaktadır.

Türk Hukuk Sisteminde Mobbingin Yasal Dayanakları

Çalışma hayatında psikolojik şiddeti önlemek ve mağdurları korumak amacıyla Türkiye Cumhuriyeti Anayasası temel bir güvence sunmaktadır. Anayasa'nın 17. maddesi, herkesin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip olduğunu belirtirken, 49. maddesi devlete çalışma barışını sağlamak ve çalışanları korumak için gerekli tedbirleri alma yükümlülüğü yüklemektedir. Benzer şekilde, Avrupa Konseyi tarafından kabul edilen ve iç hukukumuza dahil olan Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı'nın 26. maddesi, çalışanların işyerinde onurlu çalışma hakkını güvence altına alarak, psikolojik tacize karşı korunmalarını emretmektedir. Bu evrensel ilkeler, içtihatların ve uygulamaların şekillenmesinde temel referans noktasıdır.

Temel hakların korunması bağlamında Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 24. ve 25. maddeleri, mobbing eylemlerini kişilik haklarına yapılan hukuka aykırı saldırılar olarak değerlendirmektedir. Mobbinge maruz kalan bireyler, bu maddelere dayanarak mahkemeden saldırının durdurulmasını veya etkileri devam ediyorsa hukuka aykırılığın tespitini talep edebilirler. Henüz başlamamış ancak başlama tehlikesi olan psikolojik şiddet davranışlarına karşı da mahkemeden önleme talebinde bulunulması mümkündür. TMK'nın bu düzenlemeleri, işçi ve işveren arasındaki sözleşme türünden bağımsız olarak, mobbing eylemlerine karşı genel bir hukuki koruma kalkanı oluşturmaktadır.

Türk Borçlar Kanunu ve Ceza Hukuku Çerçevesinde Mobbing

Türk hukukunda psikolojik taciz kavramının ilk kez açıkça ifade edildiği ve terminoloji tartışmalarına son veren kanun, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 417. maddesidir. İlgili madde, işverene kesin bir işçiyi gözetme borcu yükleyerek, işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları ile tacize uğrayanların daha fazla zarar görmemesi için işvereni gerekli tüm önlemleri almakla yükümlü tutmuştur. Bu emredici hüküm doğrultusunda, işverenin önlem alma yükümlülüğünü ihlal etmesi veya eylemleri bizzat gerçekleştirmesi durumunda, mağdura iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme ve maddi-manevi tazminat talebinde bulunma hakkı doğmaktadır.

Diğer taraftan, Türk Ceza Kanunu'nda (TCK) doğrudan bir mobbing suçu başlığı bulunmamasına rağmen, yıldırma süreci içerisinde işlenen spesifik fiiller ağır cezai yaptırımlara tabi tutulabilmektedir. Failin sistematik eylemleri; cinsel taciz, kişilerin huzur ve sükununu bozma, tehdit, hakaret, eziyet veya nefret ve ayrımcılık gibi çeşitli suç tiplerinin unsurlarını oluşturabilmektedir. Ek olarak, kamu kurumlarında amir konumundaki kişilerin astlarına yönelik kasti ve sistematik baskıları, TCK madde 257 kapsamında görevi kötüye kullanma suçu çerçevesinde değerlendirilmekte ve hapis cezası gibi ağır hukuki sonuçlar doğurabilmektedir.

Kamu Çalışanları İçin Yasal Düzenlemeler ve Başvuru Yolları

Özel sektörün yanı sıra kamu sektöründe yaşanan mobbing vakalarında, Devlet Memurları Kanunu (DMK) aktif olarak devreye girmektedir. DMK madde 10, amirlerin maiyetindeki memurlara hakkaniyet ve eşitlik içinde davranmasını emrederek keyfi uygulamaların ve yetki kötüye kullanımının önüne geçmeyi amaçlamaktadır. Aynı kanunun 125. maddesinde yer alan disiplin hükümleri çerçevesinde, iş arkadaşlarına kötü muamelede bulunan, aşağılayıcı fiiller sergileyen veya ayrımcılık yapan kamu görevlilerine kınama, aylıktan kesme veya kademe ilerlemesinin durdurulması gibi caydırıcı idari cezalar uygulanmakta ve mağdurlara hukuka aykırılığın giderilmesi için iptal davası açma hakkı verilmektedir.

Hukuki ve idari süreçlerde mağdurların başvurabileceği en yetkili mekanizmalardan biri de Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)'tir. İlgili kanunun 2. maddesinde işyerinde yıldırma eylemi doğrudan bir ayrımcılık türü olarak tescil edilmiştir. Çalışanlar, mobbing temelli ihlaller yaşadıklarında kuruma resmi başvuru yaparak hukuki sürecin etkinliğini artırabilirler. Ek olarak, 2011/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi ışığında kurulan ALO 170 İletişim Merkezi, mağdurlara doğrudan uzman psikologlar aracılığıyla destek sunmakta ve şikayetlerin toplanarak resmi denetim organlarına iletilmesine olanak tanıyan önemli bir idari başvuru yolu sağlamaktadır.