Makale

Mobbing, yani işyerinde psikolojik şiddet, hukuki uyuşmazlıklarda sınırları ve ispatı en zor olan alanlardan biridir. Bir mobbing hukuku avukatı olarak, yargı mercilerine taşınan uyuşmazlıklarda öncelikle eylemin sistematik yapısını ve tarafların karakteristik özelliklerini incelemekteyiz. İşyerinde meydana gelen her çatışma veya uyuşmazlık hukuken psikolojik taciz olarak nitelendirilemez. Eylemin bu boyuta ulaşabilmesi için, eylemi gerçekleştiren fail ile hedef alınan mağdurun profillerinin ve aralarındaki husumet dinamiğinin doğru analiz edilmesi şarttır. Araştırmalar ve hukuki vakalar göstermektedir ki, fail ve mağdur profilleri rastgele oluşmamakta, aksine belirli davranış kalıpları etrafında şekillenmektedir. Mahkemelerde ispat külfeti bağlamında failin kasıtlı ve sistematik yıpratma amacı gütmesi ne kadar önemliyse, mağdurun neden hedef seçildiğinin ortaya konulması da illiyet bağının kurulması açısından o derece kritiktir. Bu makalede, işyerinde karşılaşılan psikolojik taciz vakalarında fail ve mağdur profillerini bilimsel verilere ve hukuki uygulamalara dayanarak ele alacağız.

Hukuki Boyutuyla Mağdur Profilinin Analizi

Hukuk pratiğinde mobbing mağdurlarının genellikle işini eksik yapan veya uyumsuz kişiler olduğu yönünde hatalı bir algı bulunmaktadır. Oysa bilimsel araştırmalar ve karşılaştığımız dava dosyaları, mağdurların çoğunlukla dürüst, güvenilir, çalışkan ve kendine güvenen bireylerden oluştuğunu ortaya koymaktadır. Sorumluluklarını eksiksiz yerine getiren, kişisel gelişimine katkı sağlayan, yenilikçi ve empati yeteneğine sahip çalışanlar, işyerinde üstleri tarafından beğeni toplarlar. Ancak bu durum, mağdurun liyakatini kıskanan diğer çalışma arkadaşları veya astları tarafından dışlanmasına ve psikolojik saldırıların hedefi haline gelmesine zemin hazırlayabilmektedir. Hukuki süreçlerde mağdurun yüksek performansının ve iş ahlakının, faildeki yetersizlik hissini tetikleyen bir unsur olarak mahkemeye sunulması, mobbingin kasıt unsurunu ispatlamada uzman avukatlar tarafından sıklıkla başvurulan bir argümandır. Başarılı, yaratıcı fikirler üreten ve görevlerini zamanında yapan bireylerin işyerinde kasten izole edilmesi, yargılamada planlı bir psikolojik tacizin varlığına işaret eden en güçlü verilerdendir.

İşyerinde Psikolojik Taciz Failinin (Zorbanın) Özellikleri

Mobbing davalarında failin, yani zorbanın profilini detaylıca ortaya koymak, uygulanan psikolojik şiddetin altında yatan kötü niyetin ve sistematik yıpratma kastının tespiti için zorunludur. Elde edilen bilimsel bulgulara göre, failler genellikle kendilerinde eksik gördükleri yönleri saldırgan davranışlarla gizlemeye çalışan, örgüte bağlılığı zayıf ve işyerinde hastalıklı bir otorite sağlama çabası içinde olan bireylerdir. Bu kişilerin sürekli övülme ihtiyacı duymaları ve eleştirilere karşı tahammülsüz olmaları, onları işini iyi yapan başarılı çalışma arkadaşlarına karşı düşmanca tavırlar sergilemeye itmektedir. Faillerin temel motivasyonu, başarılı insanlara tahammül edememek ve kendi eksikliklerini örtbas etmek amacıyla kasten çatışmalar yaratmaktır. Fail, kendi güvensizliklerini ve korkularını, hedefine aldığı mağdurun zayıf noktalarının üstüne giderek bastırma eğilimindedir. Hukuki mercilerde, failin kendi kusurlarını gizlemek amacıyla başvurduğu bu düşmanca ve etik dışı eylemler, haksız fiil kapsamında değerlendirilerek eylemin niteliğini gözler önüne sermektedir.

Failin Profilini Şekillendiren Örgütsel ve Sosyal Faktörler

Failin psikolojik taciz eylemlerine yönelmesinde sadece bireysel psikolojisi değil, aynı zamanda sahip olduğu çarpık sosyal ve örgütsel kalıplar da büyük rol oynamaktadır. Bireylerin yetiştikleri çevrenin değer yargıları, farklı dünya görüşlerine karşı gösterilen önyargılar ve farklı inançlara yönelik tahammülsüzlükler fail profilinin ana hatlarını oluşturur. Kimi durumlarda fail konumundaki kişi bir yöneticidir. Yönetim kademesinde bulunan kişilerin bu dışlayıcı tutumlara bizzat katılarak baskıcı, otoriter davranışlar sergilemesi, onları hukuken fail konumuna getirir. Yöneticilerin, işyerinde kendi otoritelerini pekiştirmek için bu baskıcı tutumlara öncülük etmesi, doğrudan failin karakteristik güç zehirlenmesini yansıtır. Failler, farklı bölgelerden gelen veya kendilerinden farklı değerlere sahip olan liyakatli kişilere karşı önyargı ile yaklaşarak çalışma barışını kasıtlı olarak bozmaktadır. Dava aşamasında avukatlar olarak, failin bu önyargılı ve tahammülsüz yapısını delillendirerek, mobbing eyleminin temelindeki ayrımcı saiki açıkça ortaya koymaktayız.

Mağdur Demografisi ve İspat Açısından Değerlendirme

Psikolojik şiddetin yöneldiği mağdurların demografik özellikleri, hukuki ispat stratejisinin belirlenmesinde son derece yön göstericidir. Yapılan araştırmalar, mobbing mağdurlarının kıdem yılı, yaş veya cinsiyet gibi değişkenlere göre hukuki zeminde farklılıklar gösterebildiğini ortaya koymaktadır. Bazı çalışma sonuçlarına göre belirli bir kıdeme sahip deneyimli çalışanlar kendi statülerini korumaya çalışan failler tarafından daha sık hedef alınırken, bazılarında ise genç ve liyakatli çalışanlar hedef tahtasına konulmaktadır. Cinsiyet faktörü bağlamında ise, kadın çalışanların sayıca az olduğu kurumlarda failin cinsiyetçi güdüleriyle birleşen taciz vakalarına daha sık rastlandığı raporlanmıştır. Bir uzman mobbing avukatı olarak, dava dilekçelerinde mağdurun yaşı, kıdemi, kuruma olan bağlılığı ve cinsiyeti gibi değişkenleri objektif olarak analiz edip, failin eylemlerinin tamamen hedef odaklı olduğunu kanıtlamak durumundayız. Dava süreçlerinde failin, mağdurun demografik durumunu ve liyakatini çekememezlik üzerinden sistematik yıpratma politikası aracına dönüştürdüğü vurgulanmalıdır.

Fail ve Mağdur Karakteristiklerinin Karşılaştırmalı Özeti

Hukuki uyuşmazlıkların çözümünde, dosyaya sunulan tanık beyanlarının ve delillerin tarafların karakteristik özellikleriyle ne ölçüde uyuştuğuna mutlaka dikkat edilir. Mahkemelerde sıkça aranan kasıt ve planlı davranış unsurlarını daha net anlayabilmek adına, fail ve mağdur profillerini birbirleriyle karşılaştırmalı olarak değerlendirmek avukatların işini kolaylaştırmaktadır. Bir davanın henüz hazırlık aşamasında, müvekkillerimizin anlattığı vakaları bu karakteristik profiller ışığında süzgeçten geçirmekteyiz. Elde edilen veriler, uygulanan şiddetin plansız bir geçimsizlik mi yoksa yapısal bir psikolojik taciz mi olduğunu tespit etmemizi sağlayan temel yasal dayanaklardandır. Aşağıda, dava süreçlerinde merkeze aldığımız fail ve mağdur profillerinin belirgin nitelikleri maddeler halinde özetlenmiştir:

• Mobbing mağduru genellikle iş ahlakı yüksek, kurumuna bağlı, görevlerini daima eksiksiz yerine getiren, yenilikçi fikirlere sahip, empati yeteneği gelişmiş ve liyakatiyle ön plana çıkan dürüst bireylerden oluşur.
• Mobbing faili (zorba) ise genellikle kendi mesleki eksikliklerini ve içsel korkularını saldırgan tavırlarla örtmeye çabalayan, sürekli övgü bekleyen, eleştiriye asla tahammül edemeyen ve başarılı meslektaşlarına düşmanca yaklaşan önyargılı kişilerden oluşur.