Makale

Çalışma hayatının doğasında var olan risklerin gerçekleşmesi neticesinde ortaya çıkan iş kazaları, hem işçiler hem de işverenler açısından derin hukuki ve sosyoekonomik sonuçlar doğurmaktadır. İş hukukunun temel prensipleri ve Borçlar Kanunu hükümleri çerçevesinde, iş kazasına maruz kalan işçinin veya ölümcül sonuçlar doğuran feci vakalarda geride kalan yakınlarının uğradığı zararların giderilmesi hukuken büyük bir hassasiyet gerektirir. Bir iş hukuku uzmanı avukat perspektifiyle yaklaşıldığında, meydana gelen zararların tam anlamıyla telafisi için işletilecek en önemli hukuki mekanizmaların temelini maddi ve manevi tazminat talepleri oluşturmaktadır. Ancak altı çizilmelidir ki bu talepler sınırsız ve keyfi bir yapıya sahip değildir; kanun koyucu ve Yargıtay içtihatları tarafından ince elenip sık dokunarak belirlenmiş son derece katı sınırlara, ispat kurallarına ve katı hesaplama yöntemlerine tabidir. Hukuk düzenimiz, zarar görenin malvarlığında iradesi dışında meydana gelen eksilmeleri gidermeyi hedeflerken, tazminatın hiçbir surette bir haksız zenginleşme veya fahiş kazanç aracına dönüşmesini kesin ve net çizgilerle engellemektedir. Bu makalede, iş kazalarından doğan tazminat taleplerinin hukuki kapsamı, katı sınırları ve mahkemelerce hangi objektif kriterlere dayanılarak hesaplandığı detaylı bir biçimde, yasal boyutlarıyla incelenecektir.

İş Kazalarında Maddi Tazminatın Kapsamı ve Zarar Türleri

İş kazalarından kaynaklanan maddi zarar, en temel hukuki ifadeyle kişinin zarar verici eylem gerçekleşmemiş olsaydı sahip olacağı malvarlığı değeri ile kaza sonrasında geriye kalan malvarlığı değeri arasındaki niceliksel farktır. Türk borçlar hukukunda ağırlıklı olarak kabul gören klasik fark teorisi uyarınca, malvarlığında meydana gelen bu eylemli azalma temelde iki ana şekilde tezahür eder: fiili zarar ve yoksun kalınan kâr. Fiili zarar, mağdurun malvarlığının net aktif değerinde meydana gelen doğrudan ve anında gerçekleşen azalmayı ifade ederken; yoksun kalınan kâr, hayatın olağan akışına göre malvarlığında kesinlikle gerçekleşmesi muhtemel olan ancak kaza sebebiyle kısmen veya tamamen sekteye uğrayan kazanç artışlarını niteler. Örnekle somutlaştırmak gerekirse, iş kazası geçiren ve hastanede acil tedavi görmek zorunda kalan bir işçinin tıbbi müdahaleler sebebiyle yaptığı şahsi harcamalar fiili zarara örnek teşkil ederken, bu uzun süreli tedavi ve istirahat sürecinde çalışamaması nedeniyle düzenli olarak elde edemediği maaş, ikramiye ve performans primleri doğrudan yoksun kalınan kâr kapsamında, yani maddi tazminat sınırları içerisinde değerlendirilmektedir.

Kişiye ilişkin zararlar bağlamında, bedensel bütünlüğün ağır veya hafif şekilde zedelenmesi halinde mağdur işçi tarafından talep edilebilecek maddi tazminat kalemleri yasalarda özel olarak ve sınırlı sayım kuralı olmaksızın sayılmıştır. İşçinin eski sağlığına kavuşması için zorunlu olarak yapılması gereken her türlü tıbbi muayene, tahlil, cerrahi ameliyat, sürekli kullanılacak ilaçlar, ortopedik protez giderleri ve şayet yatağa bağımlı kalmışsa evde özel bakım hizmetleri bütünüyle tedavi giderleri kalemi altında talep edilebilir. Bunun yanı sıra, işçinin kaza sonrasında çalışamadığı istirahat döneminde geçici olarak mahrum kaldığı net kazanç kaybı ile çalışma gücünün kalıcı olarak belli bir oranda azalmasından veya tamamen kaybedilmesinden doğan uzun vadeli kayıplar da maddi tazminatın omurgasını oluşturur. Üstelik bazı spesifik ve istisnai durumlarda, işçinin çalışma gücünde yüzdelik ve matematiksel bir azalma tespit edilemese dahi, kaza sebebiyle aynı işi yaparken meslektaşlarına kıyasla eskisinden daha fazla efor ve eziyet sarf etmek zorunda kalması veya dış görünüşündeki kalıcı bozulmalar sebebiyle serbest piyasadaki mesleki şansının azalması, ekonomik geleceğin sarsılması başlığı altında doğrudan maddi bir kayıp olarak tazminata konu edilmektedir.

Maddi Zararın İspatı, Hesaplanması ve Denkleştirme İlkesi

Tazminat hukukunun temel ve vazgeçilmez kurallarından biri olan ispat yükü ilkesi uyarınca, zarar gören taraf bizzat uğradığı zararın varlığını, miktarını ve zarar verenin kusurlu hareketini kesin ve hukuka uygun delillerle ispat etmek yükümlülüğü altındadır. İş kazasına uğrayan mağdur bir işçi, kaza sebebiyle katlandığı hastane ve tedavi masraflarını, varsa yaptığı diğer zaruri giderleri ve uğradığı kazanç kaybını fatura, makbuz veya kesin kayıt gibi somut delillerle ortaya koymakla mükelleftir. Ancak, niteliği gereği karmaşık mesleki hastalıklar veya uzun yıllara sari etki gösteren ağır iş kazalarında, zararın kesin miktarını kuruşu kuruşuna tespit ve ispat etmek her zaman teknik olarak mümkün olmayabilir. Kanun koyucu doğabilecek bu hak kayıplarını gözeterek, uğranılan zararın miktarının tam ve kesin olarak ispat edilemediği zorunlu hallerde yargılamayı yapan hâkime, olayların olağan akışını ve mağdurun zararı önlemek adına aldığı iyi niyetli önlemleri derinlemesine değerlendirerek zararı hakkaniyete uygun biçimde resen belirleme geniş yetkisi tanımıştır. Zararın parasal değerinin nihai olarak hesaplanmasında esas alınacak zaman ise haksız eylemin vuku bulduğu an değil, ilk derece mahkemesi hâkiminin dosyayı karara bağladığı, yani karar verdiği andır.

İş kazalarında işçinin beden bütünlüğünün yara almasıyla çalışma gücünün sürekli olarak belli bir nispette azalması veya meslekte kazanma gücünü tamamen yitirmesi sebebiyle doğan uzun vadeli zararların hesaplanmasında objektif aktüeryal standartlar kullanılır. Güncel yargı uygulamasında, işçinin kalan bakiye ömrünün teknik olarak belirlenmesinde TRH-2010 erkek ve kadın ölüm tabloları kati surette esas alınır ve oluşan kalıcı iş göremezlik oranının tespitinde uluslararası geçerliliği olan Balthazard formülü kusursuzca uygulanır. Belirlenen bu maluliyet oranı üzerinden, kaza tarihi itibarıyla ispatlanan ve belgelendirilmiş net gelir (veya kayıt yoksa asgari ücret) üzerinden %1,65 teknik iskonto oranı uygulanarak peşin sermaye değeri bulunur. Tüm bu detaylı matematiksel hesaplamalar yapılırken hâkimin ve bilirkişinin mutlak surette dikkate alması gereken en temel hukuki sınırlamalardan biri denkleştirme ilkesidir. İş kazası sonucunda mağdurun malvarlığında zararın yanı sıra doğrudan kaza sebebiyle bir tasarruf veya artış da meydana gelmişse, tazminatın hukuka aykırı bir sebepsiz zenginleşme aracına dönüşmemesi için bu mecburi artışlar brüt zarardan kesin olarak indirilir.

Ölüm Halinde Destekten Yoksun Kalma Tazminatı

Meydana gelen iş kazasının ölümcül ve trajik bir sonuç doğurması durumunda, ölenin hayattayken fiilen, sürekli ve düzenli olarak geçimini sağladığı kişiler veya ileriki yıllarda kuvvetle muhtemel olarak maddi bakımdan destek olacağı varsayılan kişiler, hukuken doğrudan destekten yoksun kalma tazminatı talep etme mutlak hakkına sahiptir. Özel nitelikteki bu tazminat türü, miras hukukundan bağımsız olup ölenin mirasçılarına özgü bir malvarlığı hakkı değildir; doğrudan doğruya ölüm öncesi var olan fiili destek ilişkisine dayanır. Dolayısıyla mirası yasal olarak reddeden bir aile bireyi dahi, şayet ölenin sağladığı destekten fiilen yararlanıyorsa bu tazminat hakkını serbestçe kullanabilir. Tazminat hakkının doğabilmesi için ölenin sağlığında destek sağlama yönünde fiili bir ekonomik bakım gücüne ve talep eden geride kalan kişilerin de bu yardıma yönelik gerçek ve makul bir bakım ihtiyacına sahip olması zorunlu tutulmuştur. Gerçek destek kapsamında ölenin nikahlı eşi ve yaşadığı süre zarfında düzenli yardım ettiği akrabaları yer alırken; farazi destek kapsamında henüz bebeklik veya çocukluk çağında olan ve ileride eğitim hayatı bitince anne ve babalarına kuvvetle muhtemel destek sağlayacak olan çocukların durumu, oldukça spesifik ve teknik hesaplamalarla hukuken değerlendirilir.

İş Kazalarında Manevi Tazminatın Hukuki Niteliği ve Kapsamı

Maddi tazminat kurumunun aksine hukuki bir kavram olan manevi zarar, mağdurun veya yakınlarının malvarlığında matematiksel ve muhasebesel olarak ölçülebilen net bir eksilmeyi değil, yaşanan vahim kaza sebebiyle şahıs varlığında ve iç dünyasında meydana gelen ağır acı, derin elem, ıstırap ve yaşama sevincindeki telafisi imkansız azalmayı ifade eder. İnsan onurunun, hayatının ve vücut bütünlüğünün hiçbir surette para ile tartılamayacağı ve ölçülemeyeceği gerçeği karşısında, manevi tazminat aslında çekilen zararı tam anlamıyla aynen gideren bir enstrüman değildir; yalnızca çekilen derin acıları bir nebze olsun dindirmeyi ve mağdurun zedelenen ruh halinde hukuki bir tatmin duygusu yaratmayı amaçlayan teskin edici bir araçtır. Öğretide ve köklü yargı içtihatlarında manevi zararın hukuki niteliğini tam manasıyla açıklamak için salt sübjektif veya objektif teoriler yerine karma teori benimsenmiştir. Bu benimsenen karma teoriye göre manevi tazminat kurumu, hem kazazede mağdurun kaza ile bozulan ruhsal bütünlüğünü parasal bir araçla denkleştirmeyi ve rehabilite etmeyi hedefleyen güçlü bir telafi mekanizmasıdır hem de işveren üzerinde bir daha benzer acı kazaların kesinlikle yaşanmaması için iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini artırmaya zorlayan bir yaptırımdır.

Manevi tazminat talebinde bulunma hakkı Türk hukukunda kural olarak ve öncelikle bizzat kendi bedensel zarara uğrayan işçinin kendisine aittir. Ancak kaza neticesinde işçinin çok ağır, kalıcı ve uzuv kaybına yol açan bir bedensel zarara uğraması veya feci şekilde vefat etmesi gibi dramatik durumlarda, işçinin ailesi ve yakınları da yansıma yoluyla değil, doğrudan doğruya kendi iç dünyalarında duydukları ağır manevi acılar sebebiyle bağımsız bir asli manevi tazminat talebinde bulunma hakkına sahiptirler. Kanun koyucu, dar yorumlanan klasik yansıma yoluyla zarar kavramını Borçlar Kanunu kapsamında terk ederek, mağdurun anne, baba, eş ve çocukları gibi birinci derece aile bireylerinin yanı sıra, somut olayın özelliklerine ve hayatın olağan akışına göre aralarında yoğun ve kopmaz duygusal bağ bulunan diğer yakın kişilerin de bu kapsamda hak sahibi olarak değerlendirilebileceğine çok haklı olarak kapı aralamıştır. Burada belirleyici olan ve hâkimin aradığı nihai sınır, salt resmi bir hısımlık veya kan bağından ziyade, işçinin ağır şekilde yaralanması karşısında o kişilerin ruhsal dengelerinin korunmaya değer ölçüde zedelenmiş olmasıdır.

Manevi Tazminatın Belirlenmesinde Rol Oynayan Ölçütler

İş kazalarından kaynaklı manevi tazminat miktarının tayini, maddi tazminatlarda olduğu gibi belirli kati matematiksel formüllere veya kesin aktüeryal faiz hesaplamalarına tabi olmadığından, yargılamayı yürüten hâkimin hukuka, hakkaniyete ve vicdani kanaate uygun olarak kullanacağı geniş bir yasal takdir yetkisine dayanır. Ancak şüphesiz ki bu takdir yetkisi keyfi ve sınırsız değildir; bilakis Yargıtay'ın kökleşmiş içtihatları ile kalın çizgilerle çerçevesi çizilmiş somut objektif ölçütlere göre titizlikle şekillenir. Bu hayati ölçütlerin en başında işçide meydana gelen kalıcı iş göremezlik oranı yer almaktadır. Yüzde on gibi düşük oranda bir uzuv zafiyeti ile tam felçli ve yatağa bağımlı bir tam iş göremezlik durumunda mağdurun ömür boyu çekeceği acının şiddeti takdir edileceği üzere aynı olmadığından, mahkemece hükmedilecek manevi tazminat tutarı saptanan kati maluliyet oranıyla kesin ve makul bir orantı içinde olmak zorundadır. Benzer şekilde, kazanın meydana geliş biçimi ve vahim şartları da tazminatın üst sınırlarını belirler; anlık basit bir dikkatsizlik sonucu yaşanan sıradan bir kaza ile, tüm uyarı ve denetimlere rağmen asli iş güvenliği kurallarının pervasızca hiçe sayıldığı feci ihmaller zinciri altında gerçekleşen bir kaza hâkim tarafından asla aynı kefeye konulmaz.

Manevi tazminat hesaplamasında ve miktar tayininde üst sınırı keskin biçimde çizen bir diğer çok önemli faktör ise işçinin kazanın oluşumundaki kendi öz kusurunun, yani müterafik kusur oranının olaya ve zarara olan doğrudan illiyet etkisidir. Kaza esnasında işçinin, işverence kendisine zimmetle teslim edilen ve kullanımı emredilen hayati koruyucu donanımları kullanmamış olması gibi aleni durumlarda, zararın artmasına işçinin kendi kusuruyla aktif neden olduğu kabul edilir ve hakkaniyet ilkesi gereği hükmedilecek manevi tazminattan ciddi oranda indirim yapılır. Öte yandan, manevi tazminatın nihai olarak belirlenmesinde karar tarihindeki paranın satın alma gücü, enflasyonist etkiler ve tarafların sosyal ile ekonomik durumları da Mahkemece resen değerlendirilmek zorundadır. Her ne kadar doktrinde mağdur işçinin yoksul olmasının ona daha az manevi tazminat verilmesini gerektirmeyeceği, bunun insan onuruna aykırı olduğu yönündeki çok haklı ve güçlü eleştiriler mevcut olsa da, işverenin ticari ekonomik gücü ve devasa işletmesinin kapasitesi, tazminatın hedeflenen caydırıcılık fonksiyonunu tam manasıyla yerine getirebilmesi adına mutlaka göz önünde bulundurulur ve tazminat buna göre dengelenir.

Tüm bu yasal düzenlemeler ve yerleşik emsal içtihatlar ışığında sonuç itibarıyla ifade etmek gerekir ki, iş kazalarından neşet eden maddi ve manevi tazminat talepleri, zarar gören işçinin bizzat kendisinin veya geride kalan acılı yakınlarının telafisi güç kayıplarını hakkaniyet çerçevesinde gidermeyi birincil gaye edinen, ancak bunu kusursuzca yaparken sebepsiz zenginleşme yasağı ve emredici hukuki sınırlar içinde harfiyen kalınmasını emreden son derece hassas ve terazisi keskin bir sisteme dayanır. Maddi tazminat taleplerinde aktüeryal biliminin ve tıp ilminin ortaklaşa sunduğu kesinlik arzeden veriler ve katı hesaplama metotları ön plana çıkarken, manevi tazminatlarda ise davaya bakan hâkimin, somut olayın kendine has vahametini, uyuşmazlığın taraflarının birbirlerine karşı kusur oranlarını ve ceza kesilen olayın iş dünyasında yaratacağı emsal caydırıcılık etkisini harmanlayarak derin bir vicdani kanaat oluşturması esastır. Gerek kaza sonrası oluşan fiili zararların mahkemeler nezdinde titizlikle ispatlanması gerekse de manevi sarsıntıların telafisinin tam da adalete uygun bir formda belirlenmesi süreçleri, mutlak surette iş hukuku alanında uzman avukatların rehberliğinde yönetilmesi gereken, aksi takdirde en ufak bir usuli veya esasi ihmalin dahi taraflar açısından telafisi çok büyük maddi hak kayıplarına yol açabileceği son derece çetrefilli hukuki aşamalardır.