Makale

Çağdaş hukuk sistemleri, temellerini insanı merkeze alan ve doğayı insanın hizmetine sunan antroposantrik hümanist ideolojiden almaktadır. Bu ideolojinin hukuktaki en belirgin tezahürü, Fransız düşünür René Descartes'ın felsefesine dayanan Kartezyen düalizmin yarattığı insan ve doğa ayrımıdır. Kartezyen düşünce, insanı akıl ve rasyonalite sahibi yüce bir varlık olarak konumlandırırken, hayvanları ne akıl ne de içgüdü sahibi otomatlar olarak tanımlayarak insan dışındaki varlıkları değersizleştirmiştir. Hukuk dünyasına da doğrudan nüfuz eden bu sentetik ayrım, insanın hak ehliyetini haiz yegane "özne", hayvanların ise üzerinde mülkiyet kurulan "nesne" olduğu hiyerarşik bir denklemin kurulmasına yol açmıştır. Bu denklemde hukuk, ancak saygıya ve takdire layık olan insan öznenin haklarını güvence altına almak için var olan bir düzenek olarak tasarlanmıştır. Hayvanlar ise bu hukuki ilişkilerin tarafı değil, yalnızca konusu, yani dış dünyayı temsil eden birer nesne konumunda bırakılarak insanın hayvanlar üzerindeki egemenliği yasal zeminle kurumsallaştırılmıştır.

Hukuk Sistemlerinde Özne Ve Nesne Kavramları

Kıta Avrupası hukuk sistemlerini ve modern medeni hukuku incelediğimizde, temel hukuki kavramların tamamen özne-nesne düalizmi üzerine inşa edildiğini görürüz. hukuk kişiliği, hak özneliği ve hak ehliyeti gibi terimler, yalnızca insana özgülenmiş ve uygulamada adeta eşanlamlı olarak kullanılagelmiştir. Klasik medeni hukuk doktrininde haklara ehil sayılan kişi, hukuki ilişkilerde özne olabilen, hakların ve yükümlülüklerin taşıyıcısı olan gerçek kişiler, yani insanlardır. Hukuk dünyasına katılmanın asgari koşulu insan olmak şeklinde kurgulandığından, hayvanlar hukukun kişisi değil, tıpkı cansız varlıklar gibi eşya statüsünde değerlendirilmişlerdir. İnsan öznenin mülkiyetine ve kullanımına tahsis edilen hayvanların yasal durumu, onların nasıl devredilebileceği, kullanılabileceği veya korunabileceği kurallarıyla doğrudan eşya hukuku bağlamında şekillendirilmiştir. Bu yapısal kurgu, sadece teknik bir hukuki sınıflandırmadan ibaret olmayıp, aynı zamanda insanın üstünlüğünü ve hayvanın salt bir araçsallık değeri taşıdığını dogmatik olarak teyit eden antroposantrik bir tercihtir.

Hayvanların Eşya Statüsünün İlga Edilmesi Çabaları

Hayvanların eşya statüsüne karşı artan toplumsal farkındalık, zaman içinde bazı hukuk sistemlerinde reform niteliğinde yasal adımların atılmasına önayak olmuştur. Bu yöndeki en bilinen hukuki gelişmelerden biri, İsviçre Medeni Kanunu'nda yapılan değişikliktir. Toplumdaki hayvanlara yönelik geleneksel ve çağdışı bakış açısını dönüştürme güdüsüyle, Kanun'a eklenen 641a maddesi ile hayvanların eşya olmadığı hükmü amir kılınmıştır. Lafzi olarak oldukça devrimsel görünen bu düzenleme, hayvanları geleneksel nesne kategorisinden sözel olarak çıkarmayı hedeflemiştir. Benzer şekilde, Alman ve Avusturya Medeni Kanunlarında da yer bulan bu tür hükümler, hukuk ile değişen toplumsal duyarlılıklar arasındaki etkileşimin birer yansıması olarak değerlendirilebilir. Ancak, kanun metnine eklenen bu cümlenin, binlerce yıllık Kartezyen ayrımı ve antroposantrik hukuk sistemini kökünden dönüştürmeye yetip yetmediği, hayvan hukuku uzmanları tarafından titizlikle sorgulanmaktadır.

İkili Sistemin Sınırları: Kozmetik Değişiklikler Ve Yasal Gerçeklik

Hukuk sisteminin yapısal ikiliği dikkate alındığında, hayvanların hukuken eşya olmadığının ilan edilmesi uygulamada maalesef çoğunlukla kozmetik bir düzenleme olmaktan öteye gidememiştir. antroposantrik hukukun sunduğu temel seçenekler hala yalnızca insanı temsil eden özne ve diğer her şeyi kapsayan nesne kategorileriyle sınırlıdır. İsviçre Hukukundaki değişiklikte de açıkça görüldüğü üzere, hayvanların eşya olmadığı belirtilmiş olsa da, metnin devamında aksi yönde özel bir düzenleme bulunmadığı hallerde hayvanlara yine eşyaya ilişkin hükümlerin uygulanacağı kurala bağlanmıştır. Hukukun yalnızca insanı özne olarak kabul eden temel kodları değiştirilmeden ve mevcut ikilik dışında yeni, bağımsız bir statü ihdas edilmeden atılan bu adımlar, hayvanların yasal durumunda köklü bir iyileşme sağlayamamıştır. Neticede hayvanlar, isimleri konulmuş nesneler statüsünden ancak anonim nesneler statüsüne terfi edebilmişlerdir. Özne ile nesne arasındaki ilişkinin barışçıl bir birlikte varoluştan ziyade tahakküme dayandığı gerçeği göz ardı edildiğinde, salt kanuni lafız değişiklikleriyle bu hegemonik yapıyı kırmak mümkün olmamaktadır.

Özne-nesne Ikiliğinin Hukuktaki Yansımaları

Hukuk dogmatiği açısından Kartezyen felsefenin etkileri, hakların tahsisi ve varlıkların sınıflandırılması süreçlerinde keskin çizgilerle kendini belli eder. Bu sistemde, insan ve hayvan arasındaki ontolojik farklar hukuki bir tahakküm aracına dönüştürülmüştür. İnsan, kendi çıkarları doğrultusunda haklarını kullanırken; hayvanlar, bu hakların kullanımı sırasında üzerinde tasarrufta bulunulan hukuki araçlar olarak kabul edilir. Bu yaklaşımın temel karakteristiklerini kavramak, hayvanların hukuki statüsünün neden yasa metinlerindeki küçük oynamalarla değiştirilemeyeceğini anlamak açısından elzemdir. Aşağıdaki tabloda, antroposantrik hukuk sisteminde insan ve hayvanların hukuki nitelendirmeleri arasındaki temel karşıtlıklar özetlenmektedir: