Makale

Meralar, hukuki nitelikleri itibarıyla kamunun doğrudan kullanımına sunulmuş orta mallarıdır ve esasen hayvanların otlatılması ile otundan yararlanılması amacıyla tahsis edilen doğal habitatlardır. Hayvancılık sektörünün sürdürülebilirliği ve ekosistem dengesi için bu alanların bütünlüğünün korunması şarttır. Ancak uygulamada, bu alanların haksız yere işgal edilmesi, tarım arazisine dönüştürülmesi veya üzerlerinde izinsiz yapılaşmaya gidilmesi gibi habitat ihlalleri sıklıkla yaşanmaktadır. Bir hayvan hukuku avukatı perspektifiyle değerlendirildiğinde, meralara yapılan her türlü müdahale, yalnızca bir mülkiyet ihlali değil, aynı zamanda o bölgedeki hayvanların beslenme ve barınma haklarına yapılmış doğrudan bir tecavüzdür. Hukuk sistemimiz, bu hayati yaşam alanlarını korumak ve ihlalleri bertaraf etmek amacıyla uygulamada "mera davaları" başlığı altında toplanan çeşitli hukuki mekanizmalar öngörmüştür. Bu davalar, ihlalin niteliğine göre adli ve idari yargı mercilerinde yürütülmekte olup, habitatın eski haline getirilmesi için kritik bir işleve sahiptir.

Hayvan Habitatı Olarak Meralara Yönelik Haksız Fiiller Ve İhlaller

Mera alanlarına yönelik ihlallerin başında, arazinin sürülerek tarlaya dönüştürülmesi, izinsiz inşaat yapılması ve hayvan otlatma kapasitesini yok edecek şekilde etrafının çevrilerek işgal edilmesi gelmektedir. Bu tür eylemler, 4342 sayılı Mera Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında açıkça hukuka aykırı kabul edilmiştir. Türk Ceza Kanunu'nun 154. maddesi uyarınca, köy tüzel kişiliğine ait veya eskiden beri köyün ortak yararlanmasına terk edilmiş olan meraların tamamen veya kısmen zapt edilmesi, üzerinde tasarrufta bulunulması veya sürülüp ekilmesi "hakkı olmayan yere tecavüz suçu"nu oluşturur. Bu suç, altı aydan üç yıla kadar hapis cezasını gerektirmekte olup, şikayete veya uzlaşmaya tabi olmaksızın doğrudan kamu davasına konu edilir. İhlallerin önlenmemesi durumunda hayvanların doğal beslenme kaynakları tahrip olmakta, bu da doğrudan hayvancılık faaliyetlerini ve hayvanların temel yaşam gereksinimlerini tehlikeye atmaktadır. Bu nedenle ceza yargılaması, habitatın fiziki bütünlüğünü korumada caydırıcı bir hukuki araçtır.

Zilyetlik Ve El Atmanın Önlenmesi Davaları

Hayvanların otlatıldığı mera alanlarına yönelik fiziki müdahaleleri hızlıca durdurmak için başvurulan en temel hukuki yollardan biri zilyetlik davalarıdır. Meraların kuru mülkiyeti Hazineye, kullanma ve yararlanma hakkı ise tahsis edilen veya kadimden beri bu yerleri kullanan köy ya da belediyelere aittir. Dolayısıyla, bir meranın işgal edilmesi veya amacına aykırı kullanılması durumunda, Hazine veya ilgili köy/belediye tüzel kişiliği tarafından "tecavüzün meni" (el atmanın önlenmesi) veya zilyetliğin iadesi davası açılabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca sadece zilyetliğin korunmasına yönelik olan bu davalar, taşınmazın bulunduğu yerdeki Sulh Hukuk Mahkemelerinde görülür. Bu davalarda amaç, mülkiyet tartışmasına girmeden mevcut haksız fiili durdurmak ve mera arazisini tekrar hayvanların güvenle otlayabileceği doğal durumuna kavuşturmaktır. İhlali gerçekleştiren kişiye karşı fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren iki ay ve her halükarda fiilin işlenmesinden itibaren bir yıl içinde bu yola başvurulması hak düşürücü süreye tabidir.

Haksız Tescillere Karşı Tapu İptal Davaları

Hayvan habitatlarının maruz kaldığı bir diğer büyük hukuki ihlal ise, kamu orta malı niteliğindeki meraların usulsüz kadastro çalışmaları veya idari hatalar neticesinde özel mülkiyet şeklinde tapuya tescil edilmesidir. Meralar, anayasal güvence altındadır, özel mülkiyete konu olamaz, alınıp satılamaz ve zamanaşımı yoluyla kazanılamaz. Herhangi bir sebeple bir mera parseli gerçek veya tüzel kişiler adına tescil edilmişse, bu işlem yolsuz tescil hükmündedir ve hiçbir hukuki sonuç doğurmaz. Bu durumda Asliye Hukuk Mahkemelerinde "tapu iptali ve özel sicile kayıt" davası açılarak taşınmazın tekrar mera kütüğüne dönmesi sağlanır. Meraların kamu malı vasfı gereği, bu davaların açılması olağan on yıllık hak düşürücü süreye tabi değildir. Hazine veya yararlanma hakkı bulunan idareler, haksız tescilin iptalini her zaman talep ederek, hayvanların kadimden beri faydalandığı otlakların özel şahısların eline geçmesini kalıcı olarak engelleyebilirler.

Hayvan Habitatı İhlallerinde Yargı Yolları Ve Süreçleri

Meralara ilişkin uyuşmazlıklar uygulamada görevli yargı yerinin belirlenmesi açısından spesifik usul kurallarına tabidir. Çoğu zaman mera komisyonlarının idari bir kurul olması nedeniyle uyuşmazlıkların idari yargıda çözüleceği yanılgısına düşülmekle birlikte, Mera Kanunu uyarınca sınırlandırmanın kesinleşmesinden önceki veya sonraki iptal davaları, zilyetlik ve el atmanın önlenmesi davaları adli yargı mercilerinde (Asliye Hukuk veya Sulh Hukuk Mahkemeleri) görülmektedir. Yalnızca köy ve belediyelerin idari sınır tespitinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda idari yargı görevlidir. Aynı zamanda, meraların yanlış tescil edilmesi sonucu zarara uğrayan iyi niyetli üçüncü kişilerin Türk Medeni Kanunu madde 1007 kapsamında devlete karşı açacakları tazminat davaları da adli yargıda karara bağlanır. hayvan habitatına yönelik ihlallerin hukuki yollarla etkili bir şekilde bertaraf edilebilmesi için aşağıda sunulan görevli mahkeme tablosunun dikkate alınması, avukatlık pratiği açısından büyük önem arz etmektedir.