Makale

Evlenme kurumu, Türk Medeni Kanunu kapsamında kurucu unsurları sağladığı takdirde hukuken geçerli bir sözleşme olarak nitelendirilmekte ve eşler arasında birçok hukuki hakkın ve yükümlülüğün doğmasına sebebiyet vermektedir. Kurucu unsurları taşımasına rağmen geçerlilik şartlarında eksiklik olan ya da irade sakatlıkları barındıran evlilikler, kanun koyucu tarafından butlan yaptırımına tabi tutulmuştur. Ancak bir evliliğin mutlak veya nisbi butlan sebepleriyle sakatlanmış olması, bu evliliğin hiç kurulmadığı anlamına gelmemektedir. Butlan davası sonucunda mahkeme tarafından verilen karar kesinleşinceye kadar evlilik, geçerli bir evliliğin tüm hüküm ve sonuçlarını doğurmaya devam eder. Bu durumun en önemli yansımalarından biri de eşler arasında evlenme ile birlikte doğan mal rejimi ilişkisidir. Evlenmenin geçersizliği nedeniyle iptal edilecek olması, eşler arasında kurulan mal rejiminin hiç doğmadığı veya kendiliğinden hükümsüz hale geldiği şeklinde yorumlanamaz. Evliliğin sona erdiği diğer tüm ihtimallerde olduğu gibi, evlenmenin butlanı kararının verilmesi durumunda da eşler yönünden mal rejiminin tasfiyesi zorunlu olarak gündeme gelmektedir. Kanun koyucu, bu noktada eşlerin evlilik süresince elde ettikleri malvarlığı değerlerinin akıbetini belirlemek amacıyla detaylı hukuki güvenceler tesis etmiştir.

Butlan Kararının Evlilik ve Mal Rejimine Genel Etkisi

Aile hukuku bağlamında evlenmenin butlanı, mutlak butlan ve nisbi butlan olmak üzere iki temel kategoriye ayrılmaktadır. Mutlak butlan sebepleri kamu düzenini doğrudan ilgilendiren mevcut bir evliliğin bulunması, ayırt etme gücünden sürekli yoksunluk veya kanunda yasaklanan hısımlık dereceleri gibi ağır sakatlık hallerini içerirken; nisbi butlan halleri daha çok eşlerin irade özgürlüğünü zedeleyen yanılma, aldatma veya korkutma gibi durumları kapsar. Hangi butlan türüne dayanılırsa dayanılsın, geçersiz bir evliliğin sona erdirilmesi kendiliğinden gerçekleşmez; bunun için mutlaka bir hâkim kararına ihtiyaç duyulmaktadır. Mahkeme tarafından verilen iptal kararı, bozucu yenilik doğuran bir karar niteliğindedir ve ancak kararın kesinleşmesiyle birlikte evlilik birliği ileriye etkili olarak sona erer. Bu hukuki gerçeklik, evlilik süresince geçerli kabul edilen malvarlığı ilişkilerinin de korunmasını ve hukuki bir zeminde çözümlenmesini zorunlu kılmaktadır.

Evlenmenin hukuken geçerli kabul edildiği bu süreç boyunca eşler arasında kurulan mal rejimi ilişkisi de yasal olarak mevcudiyetini korur. Dolayısıyla, eşlerin evlilik birliği içerisinde sahip oldukları veya edindikleri malvarlığı değerleri, evlenmenin butlanla batıl olmasından dolayı hukuki dayanaktan yoksun kalmaz. Kanun koyucu, evlenmenin butlanla batıl olmasının mal rejiminin doğmasına engel olmayacağını açıkça kabul etmiştir. Evliliğin iptaline yönelik dava süreci devam ederken dahi eşler arasındaki ekonomik ve mali bağlar yasal rejim çerçevesinde değerlendirilmeye devam eder. Evliliğin sona erdiği ölüm veya boşanma gibi durumlarda eşler yönünden nasıl ki mal rejimi tasfiyesi söz konusu oluyorsa, butlan durumunda da aynı tasfiye zorunluluğu ortaya çıkar. Bu bağlamda butlan davası, sadece tarafların kişisel durumlarını değil, aynı zamanda aralarındaki ekonomik birliğin de hukuki kurallara uygun olarak sonlandırılmasını gerektiren karmaşık bir süreci başlatır.

Mahkeme tarafından evlenmenin iptaline karar verilmesiyle birlikte, eşlerin evlilik süresince tabi oldukları mal rejiminin de hukuken sona erdirilmesi ve tasfiye sürecine geçilmesi icap eder. Mal rejiminin sona ermesi, eşlerin evlilik birliği içindeki finansal kazanımlarının, yasal haklarının ve yükümlülüklerinin birbirinden ayrılması anlamına gelmektedir. Bu hukuki ayrışma, tarafların evlenirken seçtikleri veya kanun gereği tabi oldukları mal rejiminin kurallarına göre gerçekleştirilir. Hukuk sistemimizde butlan kararının geçmişe yürümezliği ilkesinin bir sonucu olarak, evliliğin başlangıcından mal rejiminin sona erdiği ana kadar geçen sürede elde edilen tüm kazanımlar, tıpkı geçerli bir evlilikte olduğu gibi tasfiye sürecinin temel konusunu oluşturur. Böylece, eşlerin bu dönemdeki emek ve katkıları hukuki güvence altına alınmış olur ve geçersizlik nedeniyle haksız bir malvarlığı kaybının yaşanması engellenir.

Yasal Mal Rejimi ve Butlan Durumunda Uygulanması

Türk hukukunda, eşler evlenirken veya evlendikten sonra aralarında yapacakları bir mal rejimi sözleşmesi ile kanunda belirtilen seçimlik mal rejimlerinden birini tercih etmedikleri takdirde, kanun gereği yasal mal rejimine tabi olurlar. Medeni Kanunumuzda kabul edilen yasal mal rejimi, edinilmiş mallara katılma rejimidir. Bu rejim, eşlerin evlilik süresince karşılığını vererek elde ettikleri malvarlığı değerleri üzerinde evliliğin sona ermesi halinde ortak bir tasfiye mekanizması kurulmasını öngörür. Evlenmenin butlanı hallerinde de taraflar aksine bir sözleşme yapmamışlarsa, tasfiye sürecinde bu yasal rejimin hükümleri ve ilkeleri uygulama alanı bulacaktır. Edinilmiş mallara katılma rejiminin doğası gereği, eşlerin kişisel malları ile evlilik içinde edindikleri mallar birbirinden kesin hatlarla ayrılır ve tasfiye anında sadece edinilmiş mallar üzerinde artık değer hesaplaması yapılarak hak sahipliği belirlenir.

Edinilmiş mallara katılma rejimi kapsamında, evlilik birliğinin butlan sebebiyle mahkeme kararıyla sona erdirilmesi durumunda, evliliğin geçerli kabul edildiği süre boyunca sağlanan maddi kazanımlar büyük önem taşır. Eşlerin maaşları, mesleki faaliyetlerinden elde ettikleri gelirler, SGK ödemeleri veya kişisel mallarının gelirleri bu rejim uyarınca edinilmiş mal statüsünde değerlendirilir. Evlenme baştan itibaren batıl bir sebebe dayansa dahi, butlan kararının verildiği ana kadar geçen sürede elde edilen bu tür gelirler üzerinde her iki eşin de kanundan doğan katılım hakkı mevcuttur. Hukuk düzenimiz, evliliğin geçersizliğini ileri sürerek bir eşin diğerinin emeğiyle elde edilen malvarlığına bedelsiz şekilde el koymasını önlemek amacıyla bu rejimin katı kurallarını butlan hallerinde de aynen işletmektedir. Bu durum, adaletin ve hakkaniyetin sağlanması bakımından büyük bir hukuki öneme sahiptir.

Boşanma Hükümlerine Yapılan Hukuki Atıf

Kanun koyucu, evlenmenin butlanı halinde mal rejiminin tasfiyesine ilişkin kuralların belirlenmesinde bağımsız ve ayrı bir hukuki prosedür ihdas etmek yerine, oldukça pratik ve sistematik bir yöntem tercih etmiştir. Medeni Kanun uyarınca, evliliğin butlanına karar verilmesi durumunda eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi süreci hakkında doğrudan boşanmaya ilişkin hükümler uygulanacaktır. Bu hukuki atıf, evliliğin iptali ile boşanmanın malvarlıksal sonuçları itibarıyla hukuk düzeni tarafından aynı statüde değerlendirildiğinin en açık göstergesidir. Boşanma davalarında mal rejiminin tasfiyesi için öngörülen genel ilkeler, hesaplama yöntemleri, değer biçme kuralları ve paylaştırma esasları, butlan kararıyla sona eren evliliklerde de eksiksiz olarak tatbik edilir.

Boşanma hükümlerine yapılan bu atıf sayesinde, mal rejiminin tasfiyesinde çeşitli usuli aşamalar gündeme gelir. Bu aşamalar hukuki bağlamda şu şekilde sıralanabilir:

• Eşlerin kişisel ve edinilmiş mallarının birbirinden ayrılarak sürüm değerlerinin tespiti,
• Hukuken kanun gereği eklenecek değerlerin hesaplamalara dâhil edilmesi,
• Eşlerin mal kütleleri arasındaki denkleştirme alacaklarının saptanması,
• Son aşamada artık değere katılma alacağı miktarının netleştirilmesi. Bu işlemler, butlan davası sonucunda mal rejiminin sona ermesini müteakip, eşlerin hukuki güvenliklerinin zedelenmeden tasfiye sürecinin tamamlanmasını güvence altına almaktadır. Mahkemeler, bu atıf hükmü gereğince, boşanma tasfiyesinde uyguladıkları tüm usul ve esasları evliliğin iptali davalarının malvarlıksal yansımalarında da titizlikle uygulamak zorundadır.

Mal Rejiminin Sona Erme Anının Hukuki Tespiti

Mal rejiminin tasfiyesi sürecinde hukuki açıdan en kritik aşama, mal rejiminin sona erdiği anın kesin ve net olarak tespit edilmesidir. Zira tasfiyeye konu edilecek malvarlığı değerlerinin kapsamı, bu sona erme anına göre belirlenecektir. Hukukumuzda mal rejiminin sona erme anı, Türk Medeni Kanunu'nun 225. maddesinin ikinci fıkrasında açıkça düzenlenmiştir. İlgili madde hükmüne göre, mahkemenin evliliğin iptal nedeniyle sona erdirilmesine karar vermesi halinde, eşler arasındaki mal rejimi davanın açıldığı tarihten itibaren geçerli olmak üzere sona erer. Bu kural, butlan kararının kesinleştiği veya davanın sonuçlandığı tarihi değil, doğrudan doğruya butlan davasının mahkemeye yöneltildiği dava tarihi esas alınarak işletilmektedir. Dolayısıyla evlenmenin butlanına ilişkin davanın açılmasıyla birlikte, eşler arasındaki mal rejimi ilişkisi hukuken kesintiye uğramış olur.

Mal rejiminin dava tarihi itibarıyla sona ermesinin ardında yatan temel amaç, eşlerin malvarlığı değerlerini davanın uzun sürebilecek yargılama süreci boyunca koruma altına almaktır. Butlan davası açıldıktan sonra eşler arasındaki ortak hayat iradesi sarsılmış ve güven ilişkisi zedelenmiş olacağından, eşlerden birinin kötüniyetli olarak kendi malvarlığını azaltması, devretmesi veya karşılıksız kazandırmalarda bulunması ihtimali ortaya çıkabilir. Kanun koyucu, dava tarihini sona erme anı olarak belirleyerek malvarlığı kütlesini bu tarih itibarıyla dondurmayı hedeflemiştir. Dava tarihinden sonra eşlerin edindikleri mallar, artık yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejiminin kapsamı dışında kalacak ve kişisel mal statüsünde değerlendirilecektir. Böylece eşlerin tasfiye sürecindeki mali hakları yargılama süresince güvence altında tutulmaktadır.

Burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus, evliliğin sona erme anı ile mal rejiminin sona erme anının birbirinden farklı hukuki kavramlar olmasıdır. Mutlak veya nisbi butlanla sakat bir evlilik, hâkim tarafından verilen butlan kararının kesinleşmesiyle ileriye etkili olarak sona erer. Ancak mal rejimi, bu kesinleşme tarihini beklemeksizin geriye dönük olarak butlan davasının açıldığı tarihte sona ermiş kabul edilir. Bu ikili yapı, aile hukukumuzun malvarlığı ve şahıs varlığı haklarını birbirinden bağımsız ancak uyumlu bir şekilde düzenleme stratejisinin bir sonucudur. Eşler davanın kesinleşmesine kadar evli sıfatını ve kişisel durumlarını korusalar da, ekonomik birliktelikleri dava tarihi itibarıyla tasfiye sürecine girmeye hazır hale gelmiştir.

Sona Erme Sonrası Malvarlığının Akıbeti

Butlan davasının açılmasıyla mal rejiminin sona ermesi, evlilik süresince edinilen malların tasfiye kütlesine dâhil edilerek paylaştırılması için gerekli olan hesaplama dönemini kapatır. Sona erme tarihi olan dava gününden itibaren, mevcut malların nitelikleri ve değerleri tespit edilerek yasal haklar hesaplanır. Tasfiyeye tabi tutulacak malvarlığı kütlesi, davanın açıldığı tarihteki duruma göre fotoğrafı çekilerek sabitlenir. O tarihte eşlerin mülkiyetinde olan mallar tasfiye sürecine dâhil edilirken, davanın açılmasından sonra kazanılan mallar, piyango ikramiyeleri veya miras yoluyla geçen değerler eşlerin tamamen kendi şahsi mülkiyetinde kalmaya devam eder ve tasfiye hesaplamalarına kesinlikle dâhil edilmez.

Mal rejiminin dava tarihi itibarıyla sona ermesi, eşlerin derhal tasfiye işlemlerine başlayabileceği anlamına gelmemektedir. Tasfiye işlemlerinin fiilen gerçekleştirilebilmesi ve eşlerin alacak haklarına kavuşabilmesi için evlenmenin iptaline ilişkin butlan kararının mahkemece verilmiş ve bu kararın usulen kesinleşmiş olması gerekmektedir. Hukuk sistemi, bu aşamalı yapı ile hem boşanma hükümlerinin sağlıklı bir biçimde uygulanmasını sağlamakta hem de eşler arasındaki malvarlığı rejimini adil bir şekilde sonlandırmaktadır. Mal rejiminin kendisi çoktan, butlan davasının mahkemeye sunulduğu o ilk tarihte hukuken sona ermiş ve tasfiye hesaplamalarına esas alınacak olan kritik tarih kesinleşerek yargılama sürecine temel oluşturmuştur.

Sonuç olarak, evlenmenin hukuken geçersiz sayıldığı mutlak ve nisbi butlan durumlarında evlilik birliği sona ererken, eşler arasında doğan mal rejimi ilişkisi de doğal olarak tasfiye sürecine tabi tutulmaktadır. Hukuk düzenimiz, batıl bir evliliğin dahi mahkeme kararına kadar geçerli bir evliliğin sonuçlarını doğuracağı ilkesinden yola çıkarak, bu süre zarfında oluşan ekonomik birlikteliği yasal koruma altına almıştır. Kanun koyucunun evliliğin butlanı halinde mal rejiminin tasfiyesine yönelik olarak boşanma hükümlerine açıkça atıf yapması, hukuki belirsizlikleri ortadan kaldıran temel bir güvencedir. Türk Medeni Kanunu gereğince, yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi, butlan davasının açıldığı tarih itibarıyla kesin olarak sona ermektedir. Dava tarihi ile sabitlenen bu sona erme anı, tasfiye hesaplamalarının adil bir zeminde yapılmasına, eşlerin evlilik süresindeki maddi emeklerinin korunmasına ve malvarlığı uyuşmazlıklarının hakkaniyetle çözüme kavuşturulmasına olanak sağlayan en temel hukuki mekanizmadır.