Makale

1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile aile hukukumuzda köklü bir değişikliğe gidilmiş ve eşler arasındaki yasal mal rejimi olarak "edinilmiş mallara katılma rejimi" kabul edilmiştir. Toplumun temel yapı taşı olan ailenin korunması ve evlilik birliği içerisinde yaratılan ekonomik değerlerin adil bir biçimde tanımlanması amacıyla getirilen bu sistem, evlilik süresince elde edilen varlıkları belirli kategorilere ayırmaktadır. Kanun koyucu, herhangi bir işte çalışmayarak ev işlerini üstlenen ve çocukların bakımını sağlayan eşin de evlilik birliği içerisinde yaratılan ekonomik değere dolaylı yoldan katkı sunduğu gerçeğinden hareketle, malvarlıklarını temel olarak iki farklı grupta tasnif etmiştir. Bu mal grupları, edinilmiş mallar ve kişisel mallar olarak adlandırılmaktadır. Eşler arasındaki hukuki ilişkilerin ve mülkiyet sınırlarının doğru bir biçimde tespit edilebilmesi, her bir malvarlığı unsurunun hangi gruba dahil olduğunun titizlikle saptanmasına bağlıdır. Bu bağlamda, her iki mal grubunun yasal çerçevesi, istisnaları, karineleri ve birbirleriyle olan etkileşimleri, uygulamada hak kayıplarının önlenmesi adına büyük bir hukuki önem taşımaktadır. Zira malvarlığı gruplarının kesin çizgilerle birbirinden ayrılması, aile ekonomisinin hukuki bir güvenceye oturtulmasını sağlamaktadır.

Edinilmiş Malların Yasal Çerçevesi ve Kapsamı

Türk Medeni Kanunu'nun 219. maddesi uyarınca edinilmiş mal, eşlerden her birinin yasal mal rejimi süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleri olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, bir malın bu gruba dahil edilebilmesi için iki temel kurucu unsurun bir arada bulunması şarttır: Birincisi, söz konusu malvarlığı değerinin mutlaka yasal mal rejiminin geçerli olduğu süre zarfında edinilmiş olması; ikincisi ise bu edinim sürecinde eşin emek, sermaye veya çalışma gibi bir karşılık sunmuş olmasıdır. Rejim süresince edinilen ancak kişisel mal olduğu ispatlanamayan her türlü malvarlığı değeri, kanun koyucunun ihdas ettiği edinilmiş mal karinesi gereğince edinilmiş mal olarak kabul edilmektedir. Eşlerin malvarlıkları üzerinde sahip oldukları bağımsız mülkiyet ve yönetim hakları devam etse de, bu grupta yer alan varlıklar, eşlerin ortak ekonomik çabasının bir ürünü olarak özel bir hukuki koruma altındadır. Evlilik boyunca sağlanan her türlü ekonomik katkı, yasa koyucu tarafından ailenin ortak refahına yapılmış bir yatırım olarak görülür.

Edinilmiş malların en tipik ve yaygın örneğini, bir eşin çalışmasının karşılığı olan edimler oluşturmaktadır. Eşlerden her birinin hizmet sözleşmesine dayanarak elde ettiği maaş, ücret, fazla mesai, ikramiye, prim gibi gelirlerin yanı sıra; serbest meslek icrasından, esnaflık faaliyetlerinden, sanat eserlerinin satışından veya ticari işletmelerden elde edilen kazançlar da bu kapsamda değerlendirilmektedir. Nitekim, iş sözleşmesinin sona ermesiyle hak kazanılan kıdem tazminatları da yasal mal rejimi süresine isabet eden kısmı oranında edinilmiş mal statüsündedir. Ancak, ihbar tazminatı gibi doğrudan çalışmanın karşılığı olmayan tazminat kalemleri bu gruba dahil edilmemektedir. Ödüllü yarışmalardan kazanılan paralar, telif ücretleri, patent gelirleri ve hatta eşin evde yaptığı el işlerini satarak elde ettiği cüzi miktardaki gelirler dahi, harcanan emeğin bir tezahürü olduğu için edinilmiş mal kategorisinde işlem görmektedir. Dolayısıyla, fiziksel veya fikri emek fark etmeksizin, eşin efor sarf ederek elde ettiği her türlü mali değer, bu geniş yasal şemsiyenin altında büyük bir özenle güvenceye alınmaktadır.

Sosyal Güvenlik Ödemeleri ve Tazminatların Niteliği

Sosyal güvenlik kurumları, sosyal yardım kuruluşları veya personele yardım amacıyla kurulan sandıklar tarafından eşlere yapılan ödemeler de kanun gereği edinilmiş mal sayılmaktadır. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu, Bağ-Kur, OYAK veya özel sigorta şirketleri gibi kurumlarca bağlanan emekli aylıkları, malullük maaşları, geçici iş göremezlik ödenekleri ve işsizlik sigortası ödemeleri, çalışma karşılığı elde edilen gelirlerin bir uzantısı ve telafisi niteliğinde görüldüğünden bu gruba dahildir. Ancak, burada dikkat edilmesi gereken hassas bir hukuki ölçüt bulunmaktadır. Eğer sosyal güvenlik veya yardım kurumları tarafından hak sahibi eşe ömür boyu irat şeklinde değil de toptan ödeme yapılmışsa, bu meblağın tamamı doğrudan edinilmiş mal sayılmaz. Kanun koyucu, aktüeryal hesaplamalarla eşin yasal mal rejimi dışındaki bakiye ömrüne isabet eden tutarın kişisel mal olarak ayrıştırılmasını emretmiştir. Bu ayrıştırma işlemi, ailenin ortak bütçesine dahil olan kısım ile eşin şahsi geleceğini teminat altına alan kısmın birbirine karışmasını engellemek üzere tasarlanmış son derece adil ve teknik bir yöntemdir.

Çalışma gücünün kaybı nedeniyle eşlerden birine ödenen maddi tazminatlar da, kaybedilen işgücünün ve dolayısıyla mahrum kalınan potansiyel çalışma gelirinin bir karşılığı olduğu için edinilmiş mal kategorisinde konumlandırılmıştır. Türk Borçlar Kanunu kapsamında bedensel zararlar neticesinde doğan kazanç kaybı tazminatları, mal rejimi havuzuna dahil olur. Ancak burada manevi tazminat ile maddi tazminat arasındaki ince çizgiye dikkat etmek gerekir; zira malvarlıksal bir eksilmeyi ve emek kaybını karşılayan maddi tazminatların aksine, kişinin duyduğu elem ve ıstırabın telafisi amacını taşıyan manevi tazminat alacakları kesinlikle edinilmiş mal sayılamaz. İşgücü kaybı tazminatlarında da tıpkı sosyal güvenlik ödemelerinde olduğu gibi, şayet ödeme toplu olarak yapılmışsa, eşin mal rejimi dönemi dışındaki bakiye ömrüne isabet eden tazminat miktarının kişisel mallar grubunda hesaba katılması yasal bir zorunluluktur. Bu sayede mağdur eşin hayatının geri kalanındaki temel yaşam standartları sarsılmaz bir güvence altına alınmış olur.

Kişisel Malların Gelirleri ve İkame Değerler

Kural olarak kişisel mallar yalnızca malik olan eşe ait olup, diğer eşin bu malların özü üzerinde herhangi bir hakkı bulunmamaktadır; ancak bu malların yasal mal rejimi süresince ürettiği gelirler kanun koyucu tarafından aksi kararlaştırılmadıkça edinilmiş mal olarak nitelendirilmiştir. Bu gelirler, bir tarladan elde edilen mahsul gibi doğal ürünler olabileceği gibi; bir taşınmazın kira getirisi, bir banka hesabındaki paranın faizi veya sahip olunan şirket hisselerinin temettü ödemeleri gibi hukuki ürünler de olabilir. Kişisel malların gelirleri hesaplanırken, bu gelirin elde edilmesi için yapılan vergi, bakım, onarım gibi zorunlu giderler ile enflasyon kaynaklı değer kayıplarının brüt gelirden mahsup edilmesi, net gelirin edinilmiş mal sayılması gerekmektedir. Eşler, ancak usulüne uygun şekilde akdedecekleri bir sözleşme vasıtasıyla, bu gelirlerin de kişisel mal sayılacağını kararlaştırabilirler. Gelirlerin aidiyetinin bu denli detaylı düzenlenmesi, hem mülkiyet hakkını korumakta hem de evlilik içi dayanışmayı kusursuz bir hukuki zeminde desteklemektedir.

Edinilmiş malların yerine geçen değerler olarak bilinen ikame ilkesi, bu mal grubunun dinamik yapısını koruyan en temel mekanizmalardan biridir. Eşlerden birinin, edinilmiş mal niteliğindeki bir varlığını elden çıkararak elde ettiği bedelle yeni bir malvarlığı satın alması durumunda, yeni alınan mal da hukuken edinilmiş mal statüsünü korur. İkame kuralının işleyebilmesi için, elden çıkarılan mal ile yeni edinilen malın aynı türden veya aynı ekonomik işlevden olması şart değildir. Örneğin, çalışma karşılığı biriktirilen maaşlarla alınan bir otomobilin satılarak yerine bir arsa alınması halinde, söz konusu arsa da kaynağı itibarıyla edinilmiş mal sayılacaktır. Milli piyango, loto, bahis gibi şans oyunlarına yatırılan bilet bedeli edinilmiş maldan karşılanmışsa, bu oyunlardan kazanılan ikramiyeler de ikame ilkesi gereği edinilmiş mal havuzuna dahil olmaktadır. İkame kuralı, malın biçim veya tür değiştirmesine rağmen hukuki vasfını yitirmemesini sağlayarak, eşler arasındaki ekonomik dengenin hassasiyetle korunmasına büyük ölçüde hizmet etmektedir.

Kanun Gereği Kişisel Sayılan Malların Çerçevesi

Kişisel mallar, evlilik birliğinin yarattığı ortak ekonomik değerin dışında tutulan ve yalnızca malik olan eşin mutlak tasarrufunda bulunan malvarlığı unsurlarıdır. Türk Medeni Kanunu'nun 220. maddesi, kanun gereği kişisel sayılan malları sınırlı sayıda sayarak şu şekilde belirlemiştir:

• Eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya
• Mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan malvarlığı
• Miras veya herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla elde edilen değerler
• Manevi tazminat alacakları ve bu malların yerine geçen değerler

Giyim kuşam eşyaları, saatler, cep telefonları, makyaj malzemeleri ve yalnızca bir eşin hobisine özgülenmiş koleksiyonlar bu kapsamdadır. Ancak, bu eşyaların salt kişisel kullanıma özgülenmiş olması yeterli olmayıp, yatırım veya tasarruf amacıyla edinilmemiş olmaları da elzemdir. Örneğin, bir eşin takı olarak kullandığı, ancak asıl amacı ve niteliği itibarıyla ciddi bir ekonomik yatırım vasıtası olan külçe altınlar veya yüklü miktardaki değerli taşlar, tasarruf amacı taşıyorsa, kişisel kullanıma yarayan eşya istisnasından hiçbir biçimde yararlanamaz. Dolayısıyla, eşyanın objektif değeri ve aile ekonomisi içindeki nispi ağırlığı, bu ayrımın yapılmasında mahkemelerce titizlikle incelenmesi gereken temel bir hukuki kriterdir.

Yasal mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan varlıklar ile sonradan miras veya herhangi bir şekilde karşılıksız kazandırma yoluyla elde edilen malvarlığı değerleri de kanun gereği mutlak kişisel maldır. Eşlerin 1 Ocak 2002 tarihinden veya evlenmeden önce sahip oldukları ev, araba, banka hesapları ve çeyiz eşyaları kişisel varlıklarıdır. Evlilik süresince bir eşe kanuni mirasçılık veya vasiyetname yoluyla intikal eden tüm malvarlıkları hiçbir tereddüde yer bırakmaksızın kişisel mal sayılır. Karşılıksız kazandırmalar bağlamında ise, eşe üçüncü kişilerce yapılan bağışlamalar, düğün sırasında takılan takılar ve ziynet eşyaları ön plana çıkmaktadır. Yargıtay'ın yerleşik içtihatları doğrultusunda, düğünde kadına özgü olarak takılan altın, bilezik ve mücevherler, kim tarafından takılmış olursa olsun kadına yapılmış bir bağışlama niteliğinde olup onun kişisel malı kabul edilmektedir. Bu hukuki kabul, yerleşik örf ve adet kurallarının modern hukuk sistemiyle nasıl entegre edildiğinin çok belirgin bir örneğidir.

Kişisel malların bir diğer türünü, kişinin ruhsal bütünlüğüne, onuruna veya şahsiyetine yapılan haksız saldırılar neticesinde hükmedilen manevi tazminat alacakları oluşturur. Manevi tazminat, kaybedilen bir ekonomik değerin telafisi değil, çekilen acı ve ıstırabın bir nebze olsun hafifletilmesi gayesini taşıdığından, kaynağı haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık olsa dahi tamamen mağdur eşin şahsına sıkı sıkıya bağlı bir kişisel maldır. Öte yandan, tıpkı edinilmiş mallarda olduğu gibi, kişisel mallarda da ikame ilkesi geçerlidir. Bir eşin mirastan kalan tarlasını satarak elde ettiği nakit parayla yeni bir ev satın alması durumunda, kaynağı kişisel mal olan bu yeni ev de hukuken kişisel mal statüsünde kalmaya devam edecektir. Yeni mal edinilirken her iki mal grubundan da harcama yapılmışsa, bedelin karşılandığı oranda her bir mal grubunun aidiyeti tespit edilmektedir. Bu karmaşık süreç, mal varlıklarının birbirine geçişkenliğini adil bir matematiksel formülle çözümleyerek uyuşmazlıkları engeller.

Sözleşme Serbestisi Çerçevesinde Belirlenen Kişisel Mallar

Yasal mal rejimi emredici kurallarla çerçevelenmiş olmakla birlikte, kanun koyucu aile işletmelerinin bütünlüğünü ve mesleki faaliyetlerin sürdürülebilirliğini korumak amacıyla sözleşme serbestisine belirli ölçülerde izin vermiştir. Türk Medeni Kanunu'nun 221. maddesi uyarınca eşler, noter huzurunda yapacakları resmi bir mal rejimi sözleşmesi ile, normal şartlarda edinilmiş mal grubuna dahil olması gereken bazı varlıkları kişisel mal statüsüne taşıyabilirler. Bu imkanın ilk ayağı, bir mesleğin icrası veya bir işletmenin faaliyeti sebebiyle doğan ve işletmeye özgülenen malvarlığı değerleridir. Bir doktorun muayenehanesindeki tıbbi cihazlar, bir muhasebecinin ofis donanımları veya bir ticari işletmenin sermayesini temsil eden araç ve gereçler, sözleşme ile kişisel mal ilan edilebilir. Böylece, ticari ve mesleki hayatın, ailevi uyuşmazlıklar sebebiyle bölünerek sekteye uğramasının önüne geçilmesi hedeflenmiştir. Aksi bir durum, yalnızca eşlerin değil, aynı zamanda işletmeye bağlı üçüncü kişilerin ve genel ekonominin de zarar görmesine sebebiyet verebilecek ciddi riskler barındırmaktadır.

Sözleşme ile kişisel mal kabul edilebilecek ikinci istisnai kategori ise kişisel malların gelirleridir. Daha önce de vurgulandığı üzere, bir kişisel malın kira veya faiz getirisi kural olarak edinilmiş mal havuzuna akmaktadır. Ancak eşler, aralarındaki ekonomik bağımsızlığı artırmak veya kişisel varlıklarının getirisini bütünüyle kendi inisiyatiflerinde tutmak isterlerse, yine resmi şekilde akdedilecek bir mal rejimi sözleşmesi ile bu gelirlerin bütünüyle kişisel mal kalacağını açıkça kararlaştırabilirler. Bu tür sözleşmelerin geçerli olabilmesi için, mutlaka kanunun aradığı düzenleme veya onaylama şeklindeki noter şartına uyulması gerekmekte olup, aksi takdirde sözlü veya adi yazılı anlaşmaların mal gruplarının yasal tasnifini değiştirmesi hukuken kesinlikle mümkün olmamaktadır. Resmi şekil şartı, tarafların iradelerinin şüpheye yer bırakmayacak denli netleşmesini sağlayan ve suiistimalleri engelleyen en önemli koruyucu unsurlardan biridir.

İspat Yükü ve Mal Gruplarının Kesişimi

Aile hukukunda, eşler arasındaki malvarlığı uyuşmazlıklarının çözümünde en kritik aşamalardan biri ispat külfeti prensibinin işletilmesidir. Kanun koyucu, mal gruplarının karmaşıklığını ve evlilik birliği içerisindeki ekonomik iç içe geçişleri dikkate alarak koruyucu bir yasal karine ihdas etmiştir. Bu bağlamda, belirli bir malvarlığı değerinin kendi mülkiyetinde ve salt kişisel mal statüsünde olduğunu öne süren eş, bu iddiasını somut delillerle kanıtlamak zorundadır. Söz gelimi, bankadaki yüklü bir mevduatın kendi ailesinden kalan miras parası olduğunu savunan eş, banka dekontları, veraset ilamları ve para akışını gösterir muteber belgelerle bu durumu şüpheye yer bırakmayacak şekilde belgelendirmelidir. Aidiyeti karanlıkta kalan veya hangi mal grubundan karşılandığı kanıtlanamayan her türlü malvarlığı değeri, yasa gereği edinilmiş mal olarak kabul görecek ve evlilik birliğinin ortak kazanımı olarak muamele görecektir. Hukuk sistemimiz, belirsizlik durumlarında evlilik içi dayanışmayı üstün tutarak mülkiyetin ortak çabaya dayandığı karinesini son derece güçlü bir biçimde sahiplenmektedir.

Sonuç itibarıyla, Türk hukuk sisteminde yasal mal rejimi, evlilik birliğinin karşılıklı dayanışma ve ortak emek esasına dayandığı gerçeğini temel alırken, aynı zamanda bireylerin kendi şahsi alanlarını ve geçmişten getirdikleri birikimleri koruma altına almaktadır. Edinilmiş mallar ile kişisel mallar arasındaki ayrım çizgisi, kanunun emredici hükümleri, yasal karineler, aktüeryal denkleştirmeler ve Yargıtay'ın istikrar kazanmış içtihatları etrafında net bir biçimde şekillenmektedir. Sosyal güvenlik tazminatlarından bedelsiz hisse senedi dağıtımlarına, kişisel kullanım eşyalarından mesleki işletme yatırımlarına kadar uzanan bu son derece geniş yelpaze, mal gruplarının son derece hassas bir biçimde nitelendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Gerek kanuni ispat kurallarının bağlayıcılığı gerekse sözleşme serbestisinin sunduğu istisnai imkanlar, eşlerin evlilik süresince edindikleri varlıkların aidiyetinin tespitinde alanında uzman bir analizi gerektirmektedir. Aile içi mülkiyet rejiminin dinamiklerini oluşturan bu yasal çerçevenin detaylarıyla bilinmesi, hak ve nesafet kurallarına uygun bir hukuki zemin inşası için hayati derecede önem arz etmektedir.