Makale

Evlilik birliği, eşler arasında sevgi, saygı ve dayanışma üzerine kurulan manevi bir bağ olmasının yanı sıra, yaşamın müşterek bir şekilde idame ettirilmesi nedeniyle karmaşık mali ilişkileri de beraberinde getiren hukuki bir kurumdur. İnsanların temel fizyolojik ve sosyo-kültürel ihtiyaçlarının ortak bir bütçeden karşılanması, eşlerin geleceğe dönük yatırımlar yapması ve malvarlığı edinmesi, bu mali ilişkilerin yasal bir zemin üzerinde çözümlenmesini zorunlu kılar. 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren Türk Medeni Kanunu ile birlikte, ülkemizde yasal mal rejimi olarak edinilmiş mallara katılma rejimi benimsenmiştir. Bu yeni sistem, önceki mal ayrılığı rejiminin aksine, evlilik süresince gösterilen ortak çabanın ve emeğin tasfiye anında adil bir biçimde paylaştırılmasını hedefler. Modern ekonomik ilişkilerin, ticaretin ve şirket ortaklıklarının evlilikle iç içe geçtiği günümüzde, bu rejimin sınırlarının doğru çizilmesi taraflar için büyük bir ekonomik güvence oluşturmaktadır. Bir aile hukuku avukatı olarak sıklıkla karşılaştığımız mal rejimi tasfiyesi davalarında, eşlerin malvarlıklarının doğru bir şekilde gruplandırılması ve yasal kurallar çerçevesinde tasfiyeye tabi tutulması, mülkiyet haklarının korunması adına hayati bir öneme sahiptir.

Yasal Mal Rejiminin Temel Özellikleri ve Tasarruf Yetkisi

Edinilmiş mallara katılma rejimi, temel olarak dikey ve yatay malvarlığı ayrımlarına dayanan ikili bir yapı üzerine inşa edilmiştir. Kanun koyucu, eşlerin malvarlıklarını bağımsız kesimler olarak ele almış ve sistemi erkeğin ile kadının kişisel mallar ve edinilmiş malları olmak üzere toplam dört farklı malvarlığı grubu şeklinde kurgulamıştır. Eski medeni kanun döneminde uzun yıllar uygulanan mal ayrılığı rejiminde ortaya çıkan hakkaniyetsizliklerin giderilmesi amacıyla getirilen bu sistem, evlilik birliği devam ederken eşlere kendi malları üzerinde tam bir bağımsızlık tanır. Bu rejimde kural olarak, eşlerin malları üzerinde birlikte mülkiyet kurdukları bir havuz sistemi bulunmamaktadır; her bir eş, evlenmeden önce sahip olduğu veya evlilik birliği devam ederken edindiği tüm malların tek başına malikidir. Türk Medeni Kanunu'nun 223. maddesi uyarınca, her eş yasal sınırlar içerisinde kendi kişisel ve edinilmiş mallarını özgürce yönetme, bunlardan yararlanma ve bu mallar üzerinde dilediği gibi tasarruf yetkisi kullanma hakkına tek başına sahiptir. Ayrıca borçlardan sorumluluk bakımından da bireysel sorumluluk esası geçerlidir ve eşlerden her biri kural olarak kendi borçlarından bütün malvarlığıyla tek başına sorumlu tutulur. Bu kural, eşlerin ticari hayattaki işlem güvenliğini sağlaması açısından son derece fonksiyoneldir.

Eşlerin malvarlıkları üzerindeki yönetim ve tasarruf serbestisi kural olmakla birlikte, ailenin ekonomik varlığını ve evlilik birliğinin geleceğini korumak amacıyla yasa koyucu birtakım istisnai sınırlamalar getirmiştir. Bu sınırlamaların en belirgin olanı, ailenin barınma ihtiyacını teminat altına alan ve aile konutu üzerindeki tasarruf yetkisini diğer eşin açık rızasına bağlayan düzenlemedir. Aynı şekilde, ailenin ekonomik varlığının tehlikeye girmesi ihtimalinde, eşlerden birinin talebi üzerine mahkemece belirli malvarlığı değerleri üzerindeki tasarruf hakkı kısıtlanabilmektedir. Paylı mülkiyete tabi olan mallarda ise, aksine bir anlaşma bulunmadığı müddetçe eşlerden hiçbiri diğerinin rızası olmaksızın kendi payı üzerinde dahi hukuki bir devir veya sınırlama işlemi gerçekleştiremez. Son olarak, Türk Borçlar Kanunu'nun 584. maddesi uyarınca kefalet sözleşmelerinde eşin yazılı rızasının aranması da eylem ehliyetine getirilmiş önemli bir kanuni sınırlama olarak hukuk pratiğinde karşımıza çıkmaktadır. Bu kural ticari krediler bağlamında zaman zaman esnetilmiş olsa da, ailenin ortak ekonomik geleceğini ani borçlanmalara karşı koruma temel işlevini yerine getirmektedir.

Edinilmiş Mal Kavramı ve Kapsamına Giren Değerler

Yasal mal rejiminin omurgasını oluşturan edinilmiş mal kavramı, kanun maddesinde "her eşin bu mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleri" olarak açıkça tanımlanmıştır. Bir malın edinilmiş mal niteliği taşıyabilmesi için iki temel hukuki şartın birlikte gerçekleşmesi kesin bir zorunluluktur: İlk olarak, malın evlilik birliği içinde, yani mal rejiminin süresi boyunca elde edilmiş olması gerekir; ikinci olarak ise bu kazanımın ivazlı, yani belli bir mali karşılık verilerek edinilmiş olması şarttır. Kanun koyucu, evlilik sona erdiğinde mal gruplarının tespitinde yaşanabilecek ispat zorluklarını bertaraf etmek amacıyla son derece güçlü bir kanuni karine öngörmüştür. İlgili düzenlemeye göre; bir eşe ait olan tüm malvarlığı değerleri, aksi kesin ve somut delillerle ispat edilinceye kadar edinilmiş mal olarak kabul edilmektedir. Bu karine, özellikle ispat yükünün yer değiştirmesi bağlamında mal rejimi tasfiye davalarının en temel hukuki argümanlarından biridir ve davalarda sıkça dayanılan bir kuraldır.

Kanun metninde edinilmiş mallara örnek olarak sayılan değerlerin başında, eşin çalışmasının ve fiziki yahut fikri emeğinin karşılığı olan edinimler gelmektedir. Eşin iş akdine, serbest meslek faaliyetine veya ticari işletmesine dayanarak elde ettiği maaş, prim, ikramiye, vekâlet ücreti ve kıdem tazminatı gibi ödemeler tartışmasız bir biçimde bu gruba dâhildir. Özellikle kıdem tazminatının mal rejimine dâhil edilmesinde, Yargıtay uygulamaları doğrultusunda tazminata hak kazanılan toplam çalışma süresinin ne kadarının mal rejiminin geçerli olduğu döneme denk geldiği oranlanarak oldukça adil ve oransal bir hesaplama yapılmaktadır. Bunun yanı sıra, sosyal güvenlik kurumlarının ve personel yardım sandıklarının yaptığı toptan ödemeler ile çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen maddi tazminatlar da kanun gereği edinilmiş mal sayılmaktadır. Zira bu tür tazminat ve ödemeler, kaza veya emeklilik gibi sebepler olmasaydı eşin gelecekte çalışarak kazanabileceği ve ailenin ortak tasarrufuna sunabileceği, peşin olarak ödenen ve ikame niteliği taşıyan iş gücü karşılıklarını temsil etmektedir.

Kişisel Malların Gelirleri ve İkame Edilen Değerler

Edinilmiş mallar kesimine dâhil edilen bir diğer önemli ve teknik kategori ise kişisel malların gelirleridir. Bir malvarlığı aslen tamamen kişisel mal statüsünde olsa dahi, bu malın mal rejiminin devamı süresince ürettiği doğal ve hukuki semereler kanun gereği hiçbir ek işleme gerek kalmaksızın edinilmiş mal kabul edilir. Örneğin, eşlerden birine miras yoluyla intikal eden bir evin kira geliri, aileden kalan bir bağın mahsulü, bağışlanan bir paranın banka mevduat faizi veya kişisel bir şirket hissesinin dağıtılan kâr payı, tasfiyeye aktif değer olarak dâhil edilir. Aynı şekilde, mal gruplarının bütünlüğünü sağlayan ve sistemin çökmesini önleyen ikame ilkesi devreye girer; böylece edinilmiş malların yerine geçen yeni malvarlığı değerleri de aynı grupta tasnif edilir. Örneğin, maaş birikimleriyle alınmış edinilmiş mal niteliğindeki bir aracın kaza sonucu pert olmasıyla alınan sigorta tazminatı veya bu parayla alınan yeni bir taşınmaz, doğrudan doğruya edinilmiş mal vasfını korur ve tasfiyede buna göre işleme tabi tutulur.

Kişisel Malların Hukuki Çerçevesi ve Sözleşme Serbestisi

Kişisel mallar, kural olarak mal rejiminin tasfiyesinde doğrudan paylaşıma dâhil edilmeyen, hesaplamada yalnızca mal grupları arası denkleştirme işlemlerinde dikkate alınan ve malik olan eşin inhisarında kalan değerlerdir. İlgili yasaya göre, yasal mal rejiminin başlangıcından önce eşlerden birine ait olan taşınır veya taşınmaz tüm malvarlıkları tartışmasız şekilde kişisel maldır. Evlilik süresince miras yoluyla kazanılan, üçüncü kişiler tarafından şahsa bağışlanan veya şans oyunları gibi tamamen tesadüfe ve şansa dayalı karşılıksız kazandırma yoluyla elde edilen değerler de kişisel mal statüsünü korur. Geleneksel takılar ve düğün ziynet eşyaları konusunda Yargıtay'ın geçmişten günümüze uzanan içtihatları son dönemde çok kritik bir değişime uğramıştır. Yeni içtihatlara göre, aksine bir yerel adet veya taraflar arası özel bir anlaşma yoksa, takıların cinse özgülük durumuna göre değerlendirilmesi esası benimsenmiş; kadına özgü olanların kadına, erkeğe özgü olanların ise erkeğe ait olması kuralı getirilerek tasfiye hukukunda daha dengeli ve adil bir dönemin kapıları aralanmıştır.

Sadece kişisel kullanıma yarayan kıyafet, kozmetik ürünleri, kol saati, spor aletleri gibi tüketim ve kullanım eşyaları ile uğranılan manevi bir zarar karşılığında hükmedilen manevi tazminat alacakları da kanun gereği mutlak kişisel maldır. Aile hukuku pratiğinde, kişisel malların belirlenmesi konusunda eşlere yasayla sınırları çizilmiş bir sözleşme serbestisi de tanınmıştır. Eşler, evlenmeden önce veya evlilik birliği devam ederken usulüne uygun şekilde yapacakları resmî bir mal rejimi sözleşmesiyle, bir mesleğin icrası veya ticari bir işletmenin faaliyeti sebebiyle doğan ve normalde edinilmiş mallara dâhil olması gereken malvarlığı değerlerini kişisel mal olarak ilan edebilirler. Benzer şekilde, kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara dâhil olmayacağına dair yapılan sözleşmeler de hukuken tam geçerliliğe sahiptir. Bu tür sözleşmeler, özellikle ticari faaliyetlerinden doğan riskleri aile ekonomisinden bağımsız tutmak veya kendi kök ailesinden intikal eden malvarlıklarının finansal getirilerini tamamen güvence altına almak isteyen eşler için son derece işlevsel ve koruyucu bir mekanizma sağlamaktadır.

Mal Rejiminin Sona Ermesi ve Tasfiye Hesaplamasına Giriş

Edinilmiş mallara katılma rejiminde tasfiye süreci, mal rejiminin kanunda açıkça öngörülen sebeplerden biriyle hukuken sona ermesi anında tetiklenir. Eşlerden birinin vefatı, tarafların mal rejimi sözleşmesiyle başka bir mal rejimine geçmeyi kabul etmesi, boşanma kararı verilmesi veya haklı sebeplerin varlığı halinde mahkeme kararıyla olağanüstü mal rejimine (mal ayrılığına) geçilmesi hallerinde yasal rejim kesin olarak son bulur. Önemle belirtilmelidir ki, katılma alacağı mal rejimi fiilen devam ederken dava edilebilen veya talep edilebilen bir hak değildir; evlilik süresince yalnızca beklenen bir hak niteliğindedir. Rejimin boşanma veya iptal davası nedeniyle sona ermesi durumunda, mal rejiminin sona erme tarihi boşanma davasının fiilen açıldığı tarih olarak kabul edilir. Tasfiye hesaplaması yapılırken, tam da bu dava tarihi itibariyle eşlerin malvarlıklarında somut olarak mevcut olan aktifler ve pasifler tespit edilir; bu tarihten sonra elden çıkarılan veya yeni edinilen mallar kural olarak tasfiyenin kapsamı dışında bırakılarak süreç ilerletilir.

Tasfiyenin temel amacı, eşlerin evlilik süresince karşılıklı dayanışma ve emekle birlikte oluşturdukları ekonomik katma değerin, yani yasal tabirle artık değer miktarının matematiksel ve hukuki olarak bulunması ve bunun yarı yarıya paylaştırılmasıdır. Tasfiye davasında mahkeme, malların fiziken veya aynen paylaşımına değil, parasal bir alacak hakkının belirlenerek borçlu eşten tahsiline hükmeder. Malın yasal değeri belirlenirken, tasfiye kararının verileceği ana en yakın tarihteki güncel sürüm değeri (piyasa rayiç bedeli) veya tarımsal işletmeler gibi devamlılık arz eden özel durumlarda işletmenin gelir değeri esas alınır. Kapsamlı bir tasfiye işleminin hiçbir hak kaybına yol açmadan doğru yapılabilmesi için eşlerin karşılıklı alacaklarının kanun gereği takas edilmesi şarttır. Her eşin mal grubunun net değerleri çıkarılır, borçlar yasal kurallara göre düşülür ve nihai bir alacak kalemi oluşturulur. Külli tasfiye olarak adlandırılan bu hassas sistematiğin eksiksiz işletilebilmesi için hukuki hesaplama aşamaları yasa tarafından şu şekilde net bir sıraya bağlanmıştır:

• Eşlerin sahip olduğu tüm malvarlıklarının edinilmiş mal ve kişisel mal olarak detaylı bir hukuki analize tabi tutulup tasnif edilmesi.
• Mal rejiminin sona erdiği tarih (genellikle boşanma davasının açıldığı tarih) itibariyle fiilen mevcut olan edinilmiş malların tespiti.
• Tespit edilen edinilmiş malların, tasfiye anındaki (karara en yakın tarih) güncel sürüm veya varsa gelir değerlerinin bilirkişilerce bulunması.
• Eşlerin farklı mal kesimleri (kişiselden edinilmişe veya tam tersi) arasındaki değer kaymaları için yasal denkleştirme işlemlerinin yapılması.
• Edinilmiş mallara ilişkin mevcut borçların hesaplanan aktif değerden matematiksel olarak çıkarılması.
• Çıkarma işlemi sonucunda kalan pozitif miktarın, yani artık değer tutarının net olarak saptanması.
• Eşlerin birbirlerinden olan karşılıklı artık değer alacaklarının yasa gereği takas edilmesi.
• Yapılan takas sonrasında alacaklı eş lehine kalan nihai tutarın, katılma alacağı olarak mahkemece hükme bağlanması.

Sonuç itibariyle, yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi, yalnızca basit bir matematiksel hesaplama olmaktan çok uzaktır; yasal ispat kurallarının, kanuni karinelerin ve dinamik yapısıyla sürekli güncellenen Yargıtay içtihatlarının bir arada değerlendirildiği son derece karmaşık ve teknik bir hukuki süreçtir. Hukuk büromuzun aile hukuku departmanı olarak müvekkillerimize sıkça vurguladığımız üzere, mal rejiminin tasfiyesine giriş aşamasında yapılacak usuli bir hata veya yanlış mal nitelemesi, telafisi imkânsız boyutlarda ciddi hak kayıplarına ve maddi mağduriyetlere yol açabilmektedir. Gerek mal gruplarının doğru tespiti, gerekse kişisel mal ile edinilmiş mal arasındaki ince hukuki denkleştirmelerin usulüne uygun şekilde mahkemeye sunulması, evlilik birliği içindeki emeğin karşılığını almak ve adil bir mal paylaşımı sağlamak için temel şarttır. Boşanma davalarıyla eş zamanlı veya hemen sonrasında yürütülen bu tasfiye davalarında ispat yükü kurallarının doğru yönetilmesi ve alanında uzman bir aile hukuku avukatının stratejik rehberliği, uzun yılların emeğiyle oluşturulan maddi birikimlerin güvence altına alınmasının yegâne teminatı olacaktır.