Makale

Evlilik birliği, eşler arasında yalnızca manevi bir dayanışma değil, aynı zamanda ekonomik bir ortaklık kültürü de yaratmaktadır. Aile yaşamının olağan akışı içerisinde eşler, birbirlerinin sahip olduğu malvarlığı değerlerinin edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına çeşitli şekillerde katkıda bulunabilmektedir. Ancak evlilik birliğinin son bulması durumunda, bu karşılıklı fedakârlıklar hukuki bir zemine oturtulmazsa, eşlerden birinin malvarlığında diğerinin aleyhine olacak şekilde haksız bir zenginleşme ortaya çıkabilir. Türk Medeni Kanunu, bu tür adaletsizliklerin önüne geçmek amacıyla, yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi kapsamında özel bir alacak hakkı ihdas etmiştir. Bu alacak hakkı, malik olmayan eşin diğer eşin malvarlığına yaptığı olağandışı ve karşılıksız katkıların telafi edilmesini amaçlayan kendine özgü bir hukuki müessesedir. Katkıda bulunan eşin bu hakkını ileri sürebilmesi için kanun koyucu tarafından belirlenmiş bir takım sıkı şartların bir arada bulunması gerekmektedir. İlerleyen bölümlerde, bu alacak hakkının doğumu için gerekli olan maddi ve şekli şartlar detaylı olarak ele alınacak ve uygulamadaki diğer benzer davalarla olan hukuki sınırları netleştirilecektir.

Değer Artış Payı Alacağının Temel Şartları

Değer artış payı alacağının doğabilmesi için öncelikle eşler arasında resmi bir evlilik bağının bulunması mutlak bir kuraldır. Kanun koyucu, bu alacak hakkını aile hukukuna özgü ve yalnızca eşler arasında ileri sürülebilecek bir hak olarak tasarlamıştır. Tarafların evlilik dışı bir birliktelik yaşaması veya nişanlı olmaları durumunda yapılan katkılar, bu özel alacak hakkının konusunu oluşturamaz. Yasal mevzuat ve yerleşik yargı kararları ışığında, bu hakkın doğumuna zemin hazırlayan temel kurucu unsurlar şu şekilde sıralanabilir:

• Eşler arasında resmi bir evlilik bağının hukuken mevcut olması.
• Diğer eşin şahsi veya edinilmiş malvarlığına somut katkı sunulması.
• Gerçekleştirilen işlemin karşılığında uygun bir bedel alınmamış olması.
• Eşin fiilini bağışlama kastı (teberru saiki) ile gerçekleştirmemesi.
• Katkı sağlanan malda tasfiye anında değer artışı meydana gelmesi.
• Hakkın tasfiye süreci içerisinde usulüne uygun talep edilmesi.

Bu kurucu unsurların kümülatif olarak bir arada bulunmaması halinde davanın reddi gündeme gelecektir.

Kanunun açık lafzına göre, değer artış payı alacağının talep edilebilmesi için yapılan katkı karşılığında hiç veya uygun bir karşılık alınmamış olması şartı aranmaktadır. Şayet katkıda bulunan eş, bu eylemi karşılığında piyasa koşullarına veya işlemin niteliğine uygun düşecek bir bedel, ücret veya faiz almışsa, artık ortada haksız bir zenginleşmeden söz edilemeyeceğinden alacak hakkı doğmaz. Bununla birlikte, yapılan katkının mutlak surette bağışlama kastı ile yapılmamış olması gerekir. Bağışlama, mülkiyetin karşılıksız olarak karşı tarafa naklini sağlayan hukuki bir işlemdir ve şayet eş, diğerinin malvarlığına değer katarken bunu tamamen bağışlama saikiyle gerçekleştirmişse, evlilik birliği sona erdiğinde bu miktarı geri isteyemez. Türk hukuk sisteminde eşler arası olağandışı kazandırmaların karine olarak bağışlama olmadığı kabul edildiğinden, aksi yöndeki iddialar iddia sahibi tarafından somut delillerle ispatlanmak zorundadır.

Bu alacağın ileri sürülebilmesinin bir diğer şekli ve usuli şartı ise, hakkın açıkça talep edilmiş olması ve daha öncesinde bu alacaktan feragat edilmemiş bulunmasıdır. Yargılama makamları, tasfiye davalarında tarafların açık bir talebi olmaksızın resen inceleme yaparak bu alacağa hükmedemezler. Hukuk kurallarında da vurgulandığı üzere taleple bağlılık ilkesi gereği, alacaklı eşin hangi malvarlığı değerine ne oranda katkıda bulunduğunu ve ne talep ettiğini açıkça dava dilekçesinde belirtmesi şarttır. Öte yandan kanun, eşlere değer artış payı alacaklarından tamamen vazgeçme veya bu pay oranlarını diledikleri gibi belirleme serbestisi tanımıştır. Ancak alacak hakkı doğmadan önce yapılacak olan bir feragat veya oran değişikliği anlaşmasının geçerli olabilmesi için mutlaka adi yazılı şekilde yapılması emredici bir kuraldır. Yazılılık şartı, eşlerin iradelerinin net olarak ortaya konulmasını ve ispat kolaylığı sağlanmasını güvence altına almaktadır.

Katkının Hukuki Niteliği ve Şekilleri

Bir eşin diğerinin malvarlığına yapacağı katkı, şahsi edim şeklinde olabileceği gibi, maddi bir edim olarak bir miktar paranın veya ekonomik değer taşıyan bir malvarlığının tahsisi şeklinde de tezahür edebilir. Maddi edim niteliğindeki katkılara, eşin kendi kişisel malı olan ziynet eşyalarını satarak diğer eşin üzerine kayıtlı olacak bir evin peşinatını ödemesi veya banka kredisi borcunu doğrudan üstlenerek taksitleri ödemesi örnek gösterilebilir. Şahsi edim, yani emek katkısı ise çok daha hassas bir değerlendirmeyi gerektirir. Burada aranan emek, eşlerin evlilik birliğinin giderlerine güçleri oranında katılmalarını öngören olağan ev içi çalışmaları veya günlük ailevi yükümlülükleri kapsamaz. Söz konusu emek, diğer eşin profesyonel iş yaşantısına veya ticari işletmesine sürekli ve ücretsiz olarak bedensel veya zihinsel işgücü sunmak suretiyle malvarlığının doğrudan büyümesini sağlayan olağandışı nitelikte bir çalışma olmalıdır.

Kanunda katkının yöneldiği amaçlar bakımından üç temel hal öngörülmüştür: malın edinilmesi, iyileştirilmesi ve korunması. Malın edinilmesine yapılan katkı, bir varlığın mülkiyetinin kazanılması sürecinde doğrudan ivazın bir kısmının veya tamamının karşılanmasıdır. İyileştirme maksatlı katkılar, halihazırda diğer eşin mülkiyetinde bulunan bir malın mevcut durumunun esaslı tadilatlar veya eklemeler yoluyla veriminin ve ekonomik değerinin belirgin şekilde artırılmasını ifade eder. Bir aracın komple motor revizyonundan geçirilmesi buna örnek teşkil ederken, rutin yıkama işlemleri iyileştirme sayılmaz. Koruma amaçlı katkı ise malın değer kaybetmesini önlemek adına yapılan kritik müdahalelerdir. Örneğin, yıkılma tehlikesi olan bir evin temelinin güçlendirilmesi veya çürüyen dış cephesinin tamamen yenilenmesi koruma katkısıdır. Bütün bu katkı türlerinin ortak noktası, malın ekonomik ömrüne ve değerine objektif olarak tespit edilebilir pozitif bir müdahalenin gerçekleştirilmiş olmasıdır.

Değer Artış Payı ile Katkı Payı Alacağının Farkları

Türk aile hukuku uygulamasında en sık birbirine karıştırılan ancak hukuki dayanakları ve sonuçları bakımından derin farklılıklar barındıran iki kurum, değer artış payı ve katkı payı alacaklarıdır. Mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi döneminde yasal mal rejimi olan mal ayrılığında eşlerin birbirlerinin malvarlığına yaptıkları olağandışı katkıların iadesini sağlayan yazılı bir kanun hükmü bulunmamaktaydı. Bu dönemde ortaya çıkan hak kayıplarını ve haksız zenginleşmeleri önlemek amacıyla Yargıtay, tamamen içtihadi bir çözüm üreterek katkı payı alacağı davasını hukuk sistemimize entegre etmiştir. Katkı payı alacağı, tamamen eski yasanın yürürlükte olduğu 1 Ocak 2002 tarihinden önce kurulan evliliklerde o dönemde yapılan malvarlığı katkılarına uygulanan tazminat karakterli bir alacak hakkıdır. Buna karşın yeni yasanın getirdiği katılma rejimi içerisinde yer alan bu alacak türü, kaynağını doğrudan kanundan alan, kendine özgü bir hak olup her iki kurumun yasal dayanakları tamamen birbirinden ayrışmaktadır.

Bu iki kurum arasındaki en radikal farklılık, hesaplama yöntemlerinde ve değerleme zamanlarında ortaya çıkmaktadır. Katkı payı alacağı davalarında Yargıtay, katkıda bulunulan malın değerinin tespitinde kural olarak dava tarihini esas almaktadır. Üstelik bu sistemde nominal değer garantisi denilen koruma mekanizması bulunmadığından, katkı yapılan malda zaman içerisinde bir değer kaybı yaşanmışsa, katkıda bulunan eş de bu değer kaybına kendi katkısı oranında katlanmak zorundadır. Ancak yeni yasada yer alan sistem, alacaklı eşi çok daha güçlü bir şekilde korur. Yasa koyucunun getirdiği nominal değer garantisi sayesinde, katkı yapılan malın değeri piyasa koşulları gereği düşse bile, katkıda bulunan eş en azından başlangıçta malvarlığından çıkan o ilk reel katkı miktarını geri alma hakkına mutlak surette sahiptir. Bu durum, fedakarlık yapan eşin zarar etmesini kesin olarak engeller.

Katılma Alacağı ve Katkıdan Doğan Hak ile Kıyaslanması

Evliliğin tasfiyesi sürecinde sıkça talep edilen bir diğer hak olan katılma alacağı, eşlerden birinin malvarlığına yönelik özel bir çaba veya doğrudan bir sermaye katkısı aranmaksızın, salt evlilik birliğinin varlığına ve kanuni rejime dayalı olarak hesaplanan artık değerin yarısı üzerindeki nispi talep hakkıdır. Bir eşin diğerinin edindiği mallar üzerinde katılma alacağına hak kazanabilmesi için o malın boyanmasına, alınmasına veya korunmasına fiziksel veya maddi bir destek sunmuş olması kesinlikle gerekmez. Sadece malın yasal rejim süresince karşılığı verilerek edinilmiş olması yeterlidir. Ancak bizim temel konumuz olan alacak türünde durum tamamen farklıdır. Burada eşin, diğerine ait spesifik bir malvarlığı değerine somut, ispatlanabilir ve karşılıksız bir katkı sunmuş olması davanın ön koşuludur. Katılma alacağı yasanın belirlediği sabit bir oran üzerinden doğarken, diğer alacak tamamen eşin somut olayda malın üzerine koyduğu spesifik katkı oranının tespit edilmesiyle değişkenlik gösterir.

Kanunumuzun seçimlik rejimlerinden olan paylaşmalı mal ayrılığı rejimi kapsamında yer alan katkıdan doğan hak ise, özünde benzer bir amaca hizmet etse de uygulama alanı bakımından ciddi sınırlamalara sahiptir. Paylaşmalı mal ayrılığı rejiminde kural olarak eşlerin ortak kullanımına özgülenmiş olan mallar eşler arasında eşit olarak paylaştırılır. Bu nedenle, ortak kullanıma özgülenmiş bir mala eşlerden biri ne kadar büyük bir parasal katkı sunmuş olursa olsun, tasfiye aşamasında katkıdan doğan hak talebinde bulunamaz. Zira bu mal zaten yasa gereği eşit paylaşılacaktır ve ek bir hak talebi, talepte bulunan eş lehine haksız zenginleşme yaratır. Oysa bizim incelediğimiz alacak kaleminde, katkı yapılan malın ortak kullanıma tahsis edilip edilmediğinin hiçbir hukuki önemi yoktur. Eş, diğerinin şahsi kullanımında olan bir araca veya ortak ikamet edilen bir aile konutuna yatırdığı somut maddi edimi, yasal şartları sağladığı sürece tasfiye anında rahatlıkla geri talep edebilir.

Denkleştirme Alacağı ile Hukuki Sınırların Çizilmesi

Aile hukukundaki tasfiye sürecinde hesaplamalara yön veren bir diğer önemli kavram olan denkleştirme alacağı, mal rejiminin tasfiyesinde tamamen farklı bir fonksiyon icra eder. Denkleştirme kurumu, eşlerin birbirleri arasındaki servet transferlerini değil, bizzat bir eşin kendi şahsi malvarlığı kütleleri arasında gerçekleşen içsel değer kaymalarını telafi etmek için öngörülmüştür. Örneğin, bir eşin evlenmeden önce sahip olduğu bankadaki kişisel parasını kullanarak evlilik birliği içinde ticari bir taksi satın alması durumunda, kendi kişisel mal grubundan kendi edinilmiş mal grubuna bir değer kayması yaşanır ve tasfiyede bu dengesizlik kendi içinde mahsup edilir. İnceleme konumuz olan hakta ise yatay bir geçiş söz konusudur; yani değer kayması bizzat katkıda bulunan eşin cebinden diğer eşin mülkiyetindeki bir eşyaya doğru gerçekleşmektedir. Birinde eşin kendi cepleri arası transferin hesabı tutulurken, diğerinde eşler arası karşılıksız zenginleşmenin iadesi yasal güvence altına alınmaktadır.

Davaların Birlikte İleri Sürülmesi ve Sorumluluk

Yargıtay uygulamalarında ve usul ekonomisi prensipleri gereğince, bu farklı alacak kalemlerinin genellikle aynı tasfiye davası içerisinde terditli veya kümülatif olarak ileri sürüldüğü görülmektedir. Eşin malvarlığına yönelik katkının kaynağı eğer katkı yapan eşin kişisel mallarından geliyorsa, ortaya çıkan alacak hakkı o eşin kişisel malları hanesine yazılacak ve diğer eşin borcu olarak kaydedilecektir. Bu ince ayrım noktaları, uyuşmazlıkların çözümünde mahkemeler tarafından dikkatle ele alınmalıdır. Kanun koyucu, bu farklı hukuki kurumları ihdas ederken, hem mülkiyet hakkının dokunulmazlığını hem de aile birliğinin ekonomik dayanışma ruhunu en adil şekilde dengelemeyi vizyon edinmiştir. Hukuki süreçlerin yönetiminde, hangi alacak tipinin şartlarının oluştuğunun doğru tespit edilmesi, mahrumiyetlerin önlenmesi açısından hayati derecede önemlidir.

Sonuç itibarıyla, değer artış payı alacağı; eşler arasında karşılıklı güvene dayalı olarak gerçekleştirilen ancak evlilik ortaklığının çeşitli nedenlerle son bulması durumunda ciddi haksızlıklara yol açabilen fedakârlıkların telafi edilmesinde merkezi bir rol oynamaktadır. Türk Medeni Kanunu'nun yasal mal rejimi sistemi içerisinde ince bir terazi görevi gören bu hak, yalnızca belirli şartların kümülatif olarak gerçekleşmesiyle doğabilmekte ve koruma alanını sınırlı tutmaktadır. Katkının resmi evlilik içinde yapılması, bağışlama amacı taşımaması, olağan dışı nitelikte olması ve mutlaka açık bir şekilde talep edilmesi gibi keskin kriterler, hakkın istismar edilmesini önleyen yasal bariyerlerdir. Diğer taraftan, katkı payı, katılma alacağı ve denkleştirme gibi benzer kurumlardan keskin çizgilerle ayrılan yapısı, onu aile hukuku uyuşmazlıklarının en teknik ve ispatı zor alanlarından biri haline getirmektedir. Tasfiye davalarında hak kayıplarının önüne geçilebilmesi için, eşlerin sundukları maddi ve şahsi katkıların türünün ve yasal niteliğinin son derece titiz, uzman ve detaylı bir hukuki süzgeçten geçirilerek nitelendirilmesi hukuk güvenliğinin bir gereğidir.