Makale

Evlilik kurumu, doğası gereği eşlerin hayatlarını birleştirdikleri, karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma duygusuyla hareket ettikleri, yasal yükümlülüklerin ötesinde derin bir güven ilişkisine dayanan çok özel bir hukuki birlikteliktir. Bu birliktelik süresince eşler, sadece manevi anlamda değil, maddi anlamda da birbirlerine tam bir destek olmakta, ortak yaşamın tüm giderlerine birlikte katılmakta ve geleceğe yönelik yatırımlarını ortaklaşa planlamaktadırlar. Türk Medeni Kanunu'nun eşlere yüklediği asgari yasal yükümlülüklerin çok ötesine geçilerek, aile birliğinin ömür boyu devam edeceği inancıyla eşlerden birinin diğerinin şahsi malvarlığına kendi maddi imkanlarıyla veya bedensel emeğiyle destek sağlaması uygulamada oldukça sık rastlanan bir durumdur. Yapılan bu tür karşılıksız kazandırmalar ve karşılıklı fedakarlıklar, evlilik birliği sağlıklı ve huzurlu bir şekilde devam ettiği müddetçe eşler arasında genellikle herhangi bir hukuki uyuşmazlığa veya hak talebine konu olmamaktadır. Ancak evlilik birliğinin çeşitli aşılmaz nedenlerle sona ermesi, özellikle de boşanma gibi sancılı süreçlerin yaşanması durumunda, eşlerin yıllar boyunca birbirlerinin malvarlıklarına yapmış oldukları bu katkıların hukuki akıbeti büyük bir uyuşmazlık zeminine taşınmaktadır. İşte tam bu kırılma noktasında, eşler arasındaki yasal mal rejiminin adil bir biçimde tasfiyesi gündeme gelmekte ve evlilik içindeki fedakarlıkların iadesi amacıyla hukuki yollara başvurulmaktadır. Hukuk sistemimizde bu tür karmaşık uyuşmazlıkları çözmek ve hakkaniyeti tesis etmek üzere, farklı kanun dönemlerinde ve farklı mal rejimlerinde uygulama alanı bulan "değer artış payı" ve "katkı payı" kavramları geliştirilmiştir.

Değer Artış Payı Kavramı ve Hukuki Niteliği

Yeni yasal düzenlememiz olan 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile hukuk hayatımıza resmi olarak giren değer artış payı alacağı, yasal mal rejimi olarak kabul edilen edinilmiş mallara katılma rejimi çerçevesinde özel olarak düzenlenen, eşler arası mali ilişkilerde hakkaniyeti ve adaleti sağlamayı amaçlayan modern bir hukuki kurumdur. İlgili kanunun yapıtaşı niteliğindeki 227. maddesinde açıkça ifade edildiği üzere, eşlerden birinin diğerine ait bir malın edinilmesine, mevcut durumunun iyileştirilmesine veya fiziki varlığının korunmasına hiçbir karşılık veya uygun bir karşılık almaksızın yaptığı her türlü maddi katkı neticesinde, mal rejiminin hukuken tasfiyesi sırasında o spesifik malda ortaya çıkan reel değer artışından kendi katkısı oranında pay talep edebilme hakkıdır. Bu devrim niteliğindeki kavram, özünde eşlerin evlilik süresince karşılıklı güven ve dayanışma prensibiyle birbirlerinin kişisel veya edinilmiş malvarlıklarına yaptıkları olağan dışı desteklerin, evlilik bağı koptuğunda hakkaniyete uygun bir şekilde iade edilmesini yasal güvence altına almaktadır.

Değer artış payı alacağının teorik hukuki niteliği doktrinde çeşitli akademik tartışmalara konu olmuş olsa da, en belirgin ve kabul gören özelliği eşler arasındaki evlilik birliğinden ve aile hukuku ilişkisinden doğrudan doğruya doğan, şahsi nitelikte nispi bir alacak hakkı olmasıdır. Altı önemle çizilmelidir ki bu hak, katkı yapan eşe katkıda bulunulan ilgili gayrimenkul veya menkul mal üzerinde herhangi bir ayni hak bahşetmez; eş bu malın mülkiyetini veya ortaklığını isteyemez, yalnızca malın tasfiye anındaki güncel değeri üzerinden hesaplanacak parasal bir talep hakkına sahip olur. Doktrindeki bazı görüşler bu hakkın temelini klasik borçlar hukuku kurumu olan sebepsiz zenginleşmeye dayandırmak istese de, eşler arasındaki bu neviden katkılar basit bir sözleşme, haksız fiil veya salt bir sebepsiz zenginleşme olarak kesinlikle nitelendirilemez. Çünkü bu katkılar, evlilik birliğinin doğasından gelen karşılıklı dayanışma, destek olma amacı ve ortak bir gelecek inşa etme iradesiyle yapılmaktadır. Yenilik doğuran bir hak niteliğinde olmayan bu talep hakkı, usul hukuku kuralları gereği eda davası yoluyla ileri sürülerek mahkemeden bir tespit ve sonrasında tahsil hükmü elde etmeyi hedefler.

Katkı Payı Kavramı ve Gelişim Süreci

Modern hukuk sistemimizde değer artış payı kavramından çok daha önce var olan ve tamamen yüksek yargısal içtihatlarla şekillenerek ete kemiğe bürünen köklü kurum ise katkı payı alacağıdır. Mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi döneminde, kanuni yasal mal rejimi olan katı mal ayrılığı rejiminde eşlerin birbirlerinin malvarlığına yaptıkları olağanüstü katkıların iadesini talep edebilecekleri özel bir aile hukuku düzenlemesi kanun metninde maalesef bulunmamaktaydı. Bu büyük yasal boşluk, özellikle evliliğin uzun yıllar sonra boşanma ile sonuçlandığı, eşlerden birinin diğerinin zenginleşmesine tüm hayatı boyunca destek olduğu ancak kanunen hiçbir hak iddia edemediği durumlarda toplumda derin mağduriyetlere yol açmaktaydı. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri, toplum vicdanını yaralayan ve hakkaniyete açıkça aykırı olan bu adaletsiz durumu gidermek amacıyla, Medeni Kanun'un 1. maddesinin hakime bizzat verdiği hukuk yaratma yetkisini cesurca kullanarak "katkı payı" adı altında yepyeni bir kavramı içtihatlar yoluyla Türk hukukuna kazandırmıştır.

Yargıtay'ın istikrarlı kararlarıyla şekillenen ve sınırları çizilen katkı payı alacağının hukuki temeli, aile hukuku ile borçlar hukukunun tam kesişim noktasında, oldukça nev-i şahsına münhasır bir alanda yer alır. Yargıtay bu kurumu yoktan var ederken, eşlerin birbirlerinin malvarlıklarına yaptıkları bu karşılıksız katkıları Borçlar Hukuku'nun temel genel hükümlerine dayandırmış ve eşler arasında zımni (örtülü) bir borç veya ortaklık ilişkisinin kurulduğunu hukuken kabul etmiştir. Akademik doktrindeki ağırlıklı bir görüşe göre bu türden kazandırmalar, sadece evlilik süresince geçerli olmak üzere iyi niyetle yapılan "aile hukuku işlemi" niteliğindedir ve evliliğin boşanma veya iptal ile sona ermesi bu hukuki işlemin varlık temelinin tamamen çökmesi (işlem temelinin çökmesi teorisi) anlamına gelir. Borçlar Hukuku temeline dayanan, ancak aile hukukunun kendine has hakkaniyet kurallarıyla harmanlanan bu şahsi alacak hakkı, uzun yıllar boyunca Türk aile hukukunda malvarlığı uyuşmazlıklarının çözümünde yegane araç olmuş ve 2002 yılında yürürlüğe giren yasa ile kanunlaşacak olan yeni sistemin de sarsılmaz zeminini hazırlamıştır.

Hukuki Dayanak ve Kaynak Kanun Farklılıkları

Bahsi geçen iki kurumun beslendiği asıl hukuki kaynaklar ve kanuni dayanaklar da birbirinden tamamen farklı bir anatomiye sahiptir. Katkı payı alacağı, yürürlükteki kanunda açık hiçbir maddi düzenlemesi olmayan, İsviçre ve Türk akademik doktrinlerindeki ilerici görüşlerden feyz alınarak Yargıtay'ın Borçlar Hukuku genel hükümleri ışığında yarattığı, tamamen bir yargısal içtihat hukukudur. Oysa değer artış payı, meşruiyetini doğrudan doğruya 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 227. maddesinden alan, pozitif hukuk metnine detaylıca derç edilmiş çok güçlü kanuni bir aile hukuku hakkıdır. Bu yasal düzenleme kurgulanırken doğal olarak kaynak kanun olan İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 206. maddesi esas alınmıştır. Ancak Türk kanun koyucusu, kaynak kanunu birebir ve kelimesi kelimesine iktibas etmek yerine, Türk aile yapısının dinamiklerini, toplumsal gerçeklikleri ve yargı pratiklerini gözeterek metinde bazı çok kritik yapısal farklılıklar yaratmıştır. Bu durum, yasa yapıcının kurumu tamamen millileştirerek kendi iç hukuk sistemimize ve yerleşik içtihat kültürümüze özgü bir yapıya büründürdüğünün ve bilinçli bir uyarlama süreci yürüttüğünün açık bir göstergesidir.

Uygulama Alanları Açısından İki Kurumun Karşılaştırılması

Uygulamada değer artış payı ile katkı payı arasındaki en temel ve keskin ayrım, uyuşmazlığa konu edildikleri zaman dilimleri ve tabi oldukları spesifik yasal mal rejimlerinin farklılığıdır. 1 Ocak 2002 tarihinde büyük bir reformla yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, uzun yıllardır süregelen yasal mal rejimini katı mal ayrılığından, eşler arası eşitliği savunan edinilmiş mallara katılma rejimi sistemine dönüştürmüştür. Kanunun yürürlük tarihinden önce, yani 1 Ocak 2002'den evvel gerçekleşen tüm mal edinmeleri ve bu eski mallara yapılan her türlü katkı, eski kanun dönemindeki mal ayrılığı rejiminin katı kurallarına tabi olduğundan, bu döneme rastlayan uyuşmazlıklara münhasıran Yargıtay içtihatlarıyla milim milim örülmüş katkı payı alacağı kuralları uygulanmaktadır. Buna tam karşılık olarak, 1 Ocak 2002 tarihinden sonra yasal mal rejiminin geçerli olduğu yeni dönemde eşlerin birbirlerine yaptıkları tüm mali katkılar ise, doğrudan doğruya 4721 sayılı Kanun'un 227. maddesinde detaylarıyla düzenlenen yasal değer artış payı alacağının münhasır konusunu oluşturmaktadır.

Kanuni düzenlemelerin derinlikleri incelendiğinde, değer artış payı kavramının salt yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejiminin tekelinde olmadığı, aynı zamanda eşlerin seçebileceği seçimlik mal rejimlerinden olan mal ortaklığı rejiminde de kanuni atıf yoluyla uygulama alanı bulduğu açıkça görülmektedir. Benzer ve tutarlı bir şekilde, bir diğer seçimlik rejim olan paylaşmalı mal ayrılığı rejiminde de kanun koyucu "katkıdan doğan hak" başlığı altında, değer artış payı ile büyük bir paralellik arz eden hakkaniyet odaklı bir düzenlemeye imza atmıştır. Ancak, yeni kanun döneminde eşlerin kendi özgür ve yazılı iradeleriyle noterde sözleşme yaparak klasik mal ayrılığı rejimini seçmiş olmaları halinde, yasa koyucu bu rejim türü için katkıya dayalı özel bir alacak hakkını bilinçli olarak öngörmemiştir. Bu ihtimalde, mal ayrılığı rejimini bizzat kendi sözleşmesel iradeleriyle seçen eşlerin, birbirlerinin malvarlığına sonradan yaptıkları katkılar için yasal mal rejiminin nimetlerinden faydalanamayacakları, bu neviden uyuşmazlıkların ancak Borçlar Hukuku'nun genel temel hükümleri çerçevesinde genel mahkemelerde çözümlenebileceği aile hukuku doktrininde hakim ve yerleşik görüş olarak kuvvetle savunulmaktadır.

Katkı Payı ile Değer Artış Payının Karakteristik Farkları

Evlilik birliği serüveni içerisinde eşlerin birbirlerinin malvarlıklarına destek ve katkıda bulunmaları her iki talep hakkının da ortak sosyolojik çıkış noktasını oluştursa da, hukuki temeller, uygulama pratikleri ve değer değişimlerine karşı koruma mekanizmaları bakımından aralarında çok ciddi karakteristik farklar barındırırlar. Her iki alacak türünün temelinde de aile hukukundan doğan kutsal dayanışma amacı yer alır ve her ikisi de eşe bir mülkiyet ya da tapu iptal tescil iddiası değil, sadece parasal bir alacak hakkı sunar. Ancak, mülga yasa dönemi kurallarına tabi olan eski katkı payı alacağı, Borçlar Hukuku genel prensiplerinin yargı eliyle kıyasen uygulanmasıyla şekillenirken, yeni dönem kuralı olan modern değer artış payı spesifik olarak doğrudan aile hukuku ve mal rejimleri disiplini içerisinde sarsılmaz bir kanuni çerçeveye oturtulmuştur.

Belirtilen bu köklü temel farklılıkların somut hukuki tezahürleri, adliyelerdeki uyuşmazlıkların çözüm yöntemlerini, bilirkişi incelemelerini ve hakimlerin karar alma süreçlerini doğrudan ve derinden etkiler. Her iki kurum arasındaki en can alıcı ve karakteristik farklılıklar şu şekilde sistematize edilebilir:

• Katkı payı alacağı, mülga 743 sayılı Kanun döneminin katı mal ayrılığı rejiminde oluşan haksızlıkları gidermek için bizzat yüksek mahkeme içtihatlarıyla doğmuş bir kurumken; değer artış payı, 4721 sayılı Kanun ile doğrudan yasama organı eliyle sağlam bir yasal güvenceye kavuşturulmuştur.
• Katkı payı alacağı içtihadı uyarınca eşler arasında salt bir nedensellik bağı kurgulanırken; değer artış payında ise kanun koyucu katkıda bulunan zayıf eşe mutlak bir nominal değer garantisi sunarak malın piyasa koşullarında değer kaybı yaşaması halinde dahi eşin yatırdığı asıl anaparanın iadesini güvence altına almıştır.
• Katkı payında, salt mal ayrılığı rejiminde eşler arasında genel hükümlere dayalı örtülü bir sözleşmesel bağ kurgulanırken; değer artış payında doğrudan kanundan doğan, aile içi ortaklık temeline oturtulmuş ve yasal mal rejiminin tasfiye kurallarına entegre edilmiş çok daha güçlü şahsi bir alacak hakkı ihdas edilmiştir.
• Değer artış payı yasal uygulamasında eşlerin yazılı resmi bir sözleşme ile bu paydan önceden feragat etmeleri veya yasal oranlarını karşılıklı değiştirmeleri açıkça bir kanun maddesine bağlanmışken, eski katkı payı uygulamasında bu durum tamamen Borçlar Hukuku'nun genel ispat kuralları ve feragat hükümlerinin geniş yorumuna göre şekillenmekteydi.

Sonuç olarak, Türk aile hukukunun evriminde mal rejimlerinin tasfiyesi sürecinde, yargısal bir zorunluluk olan katkı payı uygulamasından doğrudan kanunla düzenlenen değer artış payı sistemine geçiş, basit bir yasal terminoloji değişikliği olmaktan çok uzaktır. Bu köklü değişim; ülkemizde hukuki güvenliğin, somut hakkaniyetin ve eşler arası hassas mali dengenin en üst kanun düzeyinde tartışmasız olarak korunması adına atılmış devasa bir adımdır. Değer artış payı, zımni borç ilişkilerine dayalı değişken içtihat hukukunun yerini kalıcı olarak alan, sınırları yasa koyucu tarafından net olarak çizilmiş ve özellikle ekonomik açıdan dezavantajlı durumdaki eşin hayat boyu birikimlerini yasal güvence kalkanı altına alan son derece çağdaş bir hukuki enstrümandır. Günümüzdeki yoğun hukuk pratiğinde hangi alacağın talep edileceği avukatlarca belirlenirken evliliğin tarihi, malın ilk edinilme anı ve katkının tam olarak yapılma zamanları kronolojik olarak titizlikle irdelenmeli ve duruma uygulanacak doğru yasal rejim kusursuz bir şekilde tespit edilmelidir.